Thanh tra TPHCM chấn chỉnh nhiều "lỗ hổng" trong quản lý, cấp phép, khai thác và thực hiện nghĩa vụ tài chỉnh với các mỏ khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường (Ảnh: Cảnh Nhật)

Từ việc tính thiếu hàng chục tỷ đồng tiền cấp quyền khai thác, thất thu thuế tài nguyên đến tình trạng khai thác vượt công suất, chậm đóng cửa mỏ... đều cho thấy nhiều "lỗ hổng" cần sớm được khắc phục nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên và chống thất thu ngân sách.

Thanh tra TPHCM phát hiện nhiều sai phạm trong quản lý, khai thác khoáng sản

Thực hiện kế hoạch thanh tra chuyên đề của Thanh tra Chính phủ về công tác quản lý thăm dò, khảo sát, quy hoạch, cấp phép, khai thác, vận chuyển đối với các mỏ vật liệu xây dựng và chỉ đạo của UBND TPHCM, Thanh tra TPHCM đã tiến hành thanh tra trong thời gian 3 tháng tại các cơ quan, đơn vị liên quan.

Đối với khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ), đoàn thanh tra chỉ kiểm tra sản lượng khai thác và việc thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với các mỏ chưa được thanh tra trước đó.

Theo kết luận thanh tra, trong giai đoạn 2019-2025, toàn địa bàn có 49 giấy phép khai thác khoáng sản được cấp, gia hạn hoặc chuyển nhượng; trong đó 4 giấy phép đã được Kiểm toán Nhà nước khu vực IV kiểm tra, không có giấy phép nào bị thu hồi.

Tuy nhiên, qua kiểm tra 45 giấy phép, Thanh tra phát hiện 15 giấy phép do Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu còn tồn tại vi phạm như giải quyết chậm thời hạn, thiếu thông tin theo biểu mẫu quy định.

Đối với hoạt động khai thác, đoàn thanh tra kiểm tra 57 mỏ khoáng sản (không gồm 6 mỏ puzolan do Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp phép) và phát hiện 25 mỏ đang hoạt động nhưng chưa có Giấy phép môi trường.

Việc ứng dụng công nghệ trong giám sát khai thác cũng bộc lộ nhiều bất cập. Có 2 mỏ chưa lắp đặt trạm cân, 55 mỏ không lưu trữ dữ liệu trạm cân trên máy tính kết nối, trong khi Sở Nông nghiệp và Môi trường chưa xây dựng hệ thống tiếp nhận, quản lý dữ liệu từ các mỏ nên chưa thể giám sát sản lượng khai thác theo thời gian thực.

Công tác báo cáo định kỳ cũng chưa được thực hiện nghiêm. Thanh tra xác định 13 doanh nghiệp lập báo cáo chưa chính xác về sản lượng khai thác hoặc thiếu nội dung theo quy định.

Đáng chú ý, 6 mỏ khai thác vượt công suất được cấp phép, gồm: mỏ Giao Ninh, mỏ Núi Sò, mỏ Núi Đất, mỏ Gia Quy, mỏ đá xây dựng Thường Tân I và mỏ sét gạch ngói Định An II.

Ở chiều ngược lại, một số mỏ như Suối Lãng Loi và Mỏ cát Suối Nhánh Hồ Dầu Tiếng chỉ khai thác đạt từ 7,8% đến 41% công suất thiết kế, gây lãng phí tài nguyên và diện tích đất được giao.

Thanh tra TPHCM phát hiện nhiều sai phạm trong quản lý, khai thác khoáng sản trên địa bàn. Trong ảnh: Trụ sở Thanh tra TPHCM (Ảnh: Đan Quế)

Thanh tra cũng chỉ ra nhiều tồn tại trong công tác đóng cửa mỏ. Có 17 mỏ đã hết hạn giấy phép phải thực hiện thủ tục đóng cửa mỏ nhưng 11 mỏ không nộp hồ sơ đúng thời hạn 6 tháng theo quy định. Riêng Công ty Cổ phần Đá Núi Nhỏ tại mỏ đá xây dựng Núi Nhỏ đã có quyết định đóng cửa mỏ nhưng chưa hoàn thành đề án đóng cửa theo thời hạn được phê duyệt.

Nguy cơ thất thu ngân sách nhiều chục tỷ đồng

Một trong những nội dung nổi bật của kết luận thanh tra là việc thực hiện nghĩa vụ tài chính đối với hoạt động khai thác khoáng sản.

Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu UBND Thành phố ban hành 21 quyết định phê duyệt tiền cấp quyền khai thác khoáng sản với tổng số tiền 368.594.431.653 đồng, đồng thời ban hành 38 quyết định phê duyệt bổ sung với tổng số tiền 304.004.618.782 đồng.

Tuy nhiên, Thanh tra xác định Sở Tài chính thiếu trách nhiệm trong việc tham gia ý kiến chuyên môn về giá tính thuế tài nguyên. Việc áp dụng bảng giá tính thuế không đúng quy định khi tham mưu ban hành 38 quyết định bổ sung đã dẫn đến tạm tính thiếu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản phải nộp ngân sách 45.679.987.714 đồng.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2019-2025, tổng số tiền cấp quyền khai thác phải thu đối với 57 mỏ là 439.802.934.271 đồng. Qua kiểm tra 35 mỏ và một trường hợp thu hồi khoáng sản, Thanh tra phát hiện 15 mỏ còn nợ tiền cấp quyền khai thác với tổng số tiền 10.200.632.362 đồng.

Bên cạnh đó, 14/35 mỏ kê khai và nộp phí bảo vệ môi trường chưa đúng quy định về sản lượng, mức thu và hệ số tính phí, dẫn đến tính thiếu 5.496.060.593 đồng.

Đối với thuế tài nguyên, mặc dù tổng số thuế đã thu đối với 57 mỏ đạt 893.296.132.747 đồng, song Thanh tra vẫn phát hiện 12/35 mỏ kê khai chưa đúng quy định về sản lượng và đơn giá tính thuế, làm thiếu số thuế tài nguyên 15.128.050.440 đồng.

Lĩnh vực đất đai cũng còn nhiều tồn tại. Qua kiểm tra 48 mỏ, Thanh tra ghi nhận chỉ 9 mỏ hoàn thành đầy đủ thủ tục đất đai.

Có 34 mỏ chưa hoàn tất các thủ tục đất đai khi đưa vào khai thác; 9 mỏ chưa có quyết định chuyển mục đích sử dụng đất, thuê đất hoặc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; 25 mỏ đã được phép chuyển mục đích sử dụng đất nhưng chưa ký hợp đồng thuê đất hoặc gia hạn hợp đồng.

Ngoài ra, 3 mỏ chưa thuê hết diện tích được cấp phép do chưa hoàn thành công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng, gồm mỏ Gia Quỳ còn 8,4 ha, mỏ Núi Sò còn 3,01 ha và mỏ Núi Đất còn 8,62 ha.

Kiến nghị xử lý trách nhiệm, thu hồi trên 20 tỷ đồng

Trên cơ sở kết quả thanh tra, Chánh Thanh tra TPHCM đã ban hành 16 quyết định thu hồi tiền với tổng số 20.624.111.033 đồng, gồm hơn 15,1 tỷ đồng thuế tài nguyên và gần 5,5 tỷ đồng phí bảo vệ môi trường. Đến nay, 14 chủ đầu tư đã nộp đầy đủ số tiền vào tài khoản tạm giữ của Thanh tra TPHCM.

Thanh tra cũng kiến nghị Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các cơ quan liên quan khẩn trương quyết toán, truy thu đầy đủ tiền cấp quyền khai thác khoáng sản còn thiếu do áp dụng sai bảng giá tính thuế.

Đồng thời, kiến nghị Chủ tịch UBND TPHCM chỉ đạo Giám đốc các Sở: Nông nghiệp và Môi trường, Tài chính, Tài nguyên và Môi trường (thời kỳ trước), Chi cục Thuế khu vực và Sở Nội vụ tổ chức kiểm điểm trách nhiệm đối với các tập thể, cá nhân liên quan đến những thiếu sót, vi phạm đã được chỉ ra.

Theo Thanh tra TPHCM, sự phối hợp chưa chặt chẽ giữa cơ quan quản lý khoáng sản với cơ quan thuế trong đối chiếu sản lượng, kiểm tra nghĩa vụ tài chính là nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ đọng tiền cấp quyền khai thác và các khoản thu khác kéo dài.

Để khắc phục triệt để những bất cập, Thanh tra TPHCM kiến nghị khẩn trương xử lý các vi phạm đã nêu; ban hành bảng giá tính thuế tài nguyên năm 2025 và các năm tiếp theo làm cơ sở thu đúng, thu đủ ngân sách.

Đồng thời, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý khoáng sản, xây dựng hệ thống thông tin kết nối dữ liệu giữa các mỏ với cơ quan quản lý; yêu cầu 100% mỏ khai thác phải truyền dữ liệu từ trạm cân và camera giám sát để theo dõi sản lượng khai thác theo thời gian thực.

Cùng với đó là việc siết chặt quản lý đất đai, khẩn trương hoàn thiện hợp đồng thuê đất đối với 25 mỏ còn tồn đọng; kiên quyết yêu cầu các mỏ hết hạn giấy phép thực hiện đầy đủ đề án đóng cửa mỏ, phục hồi môi trường và hoàn thành mọi nghĩa vụ tài chính trước khi chấm dứt hoạt động.

Theo đánh giá của Thanh tra TPHCM, việc chấn chỉnh kịp thời những tồn tại nêu trên không chỉ góp phần ngăn ngừa thất thu ngân sách hàng chục tỷ đồng mà còn tăng cường hiệu lực quản lý Nhà nước đối với tài nguyên khoáng sản, bảo đảm khai thác đúng quy hoạch, đúng pháp luật và sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên quốc gia.