Thanh tra tỉnh Quản Ngãi công bố 2 KLTT, phát hiện lỗ hổng quản lý đầu tư tại cơ sở giáo dục. Ảnh: MN

Sai phạm không bắt đầu từ chứng từ mà từ hiện trường

Nếu chỉ nhìn vào con số hơn 9,7 triệu đồng sai phạm về xây dựng được phát hiện tại hai trường, nhiều người có thể cho rằng đây chỉ là những sai sót nhỏ.

Nhưng "đào" sâu 2 kết luận thanh tra cho thấy, điểm đáng chú ý không nằm ở giá trị kinh tế, mà ở bản chất của sai phạm.

Tại Trường THCS Tịnh Ấn Tây, phường Trương Quang Trọng, Quảng Ngãi (KLTT số 126/KL-TTR ngày 8/6/2026), qua kiểm tra 3 công trình sửa chữa, Thanh tra tỉnh phát hiện 2 công trình được thi công không đúng hồ sơ thiết kế. Nhà thầu cắt giảm một số hạng mục như cốt thép hình, diện tích ván khuôn, thay đổi phương pháp trộn bê tông nhưng vẫn được nghiệm thu, thanh toán theo khối lượng ban đầu, với giá trị xác định thanh toán sai hơn 4,5 triệu đồng.

Trong khi đó, tại Trường TH&THCS Đăk Rơ Wa, xã Đăk Rơ Wa, Quảng Ngãi (KLTT số 121/KL-TTR), công trình sân bê tông điểm trường Kon Jơ Ri được xác định thi công lớp đá đệm móng mỏng hơn thiết kế, thiếu tương đương 4,908m³ nhưng vẫn được nghiệm thu đầy đủ, dẫn đến thanh toán vượt hơn 5,2 triệu đồng.

Điểm chung ở cả hai vụ việc là sai phạm không phát sinh khi lập chứng từ thanh toán mà đã xuất hiện ngay từ hiện trường thi công. Khi khối lượng thực tế nhỏ hơn hồ sơ thiết kế nhưng vẫn được nghiệm thu, việc thanh toán sai gần như chỉ là hệ quả tất yếu.

Một giờ học ngoại khoá tại Trường TH&THCS Đăk Rơ Wa. Ảnh: facebook Trường TH&THCS Đăk Rơ Wa

Khi hiệu trưởng phải kiêm luôn vai trò "chủ đầu tư"

Từ hai cuộc thanh tra độc lập tại hai địa phương khác nhau, có thể nhận thấy một "mẫu số chung" đáng chú ý.

Theo quy định, hiệu trưởng là người đứng đầu đơn vị, đồng thời là chủ tài khoản và chịu trách nhiệm quản lý các công trình sửa chữa, mua sắm tài sản công của nhà trường. Tuy nhiên, phần lớn hiệu trưởng được đào tạo để quản lý hoạt động giáo dục chứ không phải chuyên ngành xây dựng.

Trong khi đó, công tác đầu tư xây dựng lại đòi hỏi khả năng đọc bản vẽ, kiểm tra kết cấu, đối chiếu khối lượng, đánh giá chất lượng thi công và tổ chức nghiệm thu theo đúng quy định kỹ thuật.

Đây là khoảng trống mà hai kết luận thanh tra đã phản ánh khá rõ.

Những hạng mục bị cắt giảm đều là những phần rất khó nhận biết bằng quan sát thông thường. Cốt thép nằm trong bê tông, chiều dày lớp đá đệm nằm dưới nền sân hay diện tích ván khuôn sau khi hoàn thiện gần như không còn dấu vết để kiểm tra bằng mắt thường.

Nếu chủ đầu tư không có đủ kiến thức chuyên môn hoặc không có bộ phận tư vấn hỗ trợ độc lập, việc phát hiện khối lượng thi công thiếu so với thiết kế sẽ rất khó khăn.

Chính vì vậy, cả hai kết luận thanh tra đều xác định trách nhiệm của người đứng đầu đơn vị đối với những tồn tại trong công tác quản lý đầu tư xây dựng tại trường học.

Khung cảnh khai giảng năm học mới tại Trường THCS Tịnh Ấn Tây, Quảng Ngãi. Ảnh: Từ trang facebook trường Tịnh Ấn Tây

Điều cần khắc phục không chỉ là vài triệu đồng

Đáng nói, sai sót ở cả hai trường đều không nằm ở những khoản chi khó kiểm soát, mà nằm ngay trong các hạng mục sửa chữa rất cụ thể. Ở Trường THCS Tịnh Ấn Tây là thiếu khối lượng tại một số công trình sửa chữa. Ở Trường TH&THCS Đăk Rơ Wa là lớp đá đệm móng sân bê tông điểm trường Kon Jơ Ri thi công không đủ độ dày theo hồ sơ thiết kế.

Số tiền thanh toán sai không lớn. Nhưng vấn đề là những phần thiếu hụt ấy đều đã được nghiệm thu, quyết toán. Điều này cho thấy khâu kiểm tra hiện trường và nghiệm thu khối lượng tại nhà trường còn lỏng. Nếu không có thanh tra, rất khó phát hiện một lớp đá đệm mỏng hơn thiết kế hay phần cốt thép, ván khuôn không đúng như hồ sơ.

Hai kết luận thanh tra vì vậy không chỉ dừng ở việc thu hồi tiền. Điều cần nhìn rõ hơn là nhiều trường học đang phải tự quản lý các công trình sửa chữa trong khi cán bộ nhà trường không có chuyên môn sâu về xây dựng. Khi việc nghiệm thu chủ yếu dựa vào hồ sơ do đơn vị thi công lập, nguy cơ “thi công một đằng, thanh toán một nẻo” rất dễ xảy ra.

Từ hai vụ việc này, bài học đặt ra khá cụ thể: Các công trình sửa chữa trường học, dù giá trị nhỏ, vẫn cần được kiểm tra kỹ khối lượng thực tế trước khi nghiệm thu; những hạng mục khuất lấp như nền móng, cốt thép, bê tông phải có người đủ chuyên môn giám sát. Nếu không, vài triệu đồng bị thu hồi sau thanh tra chỉ là phần nổi, phần đáng lo hơn là chất lượng công trình và trách nhiệm quản lý ngân sách trong nhà trường.