Thanh tra Quảng Ngãi công bố kết luận thanh tra tại Trường Tiểu học & THCS xã Sa Bình. Ảnh: MN

Sai sót không lớn, nhưng xuất hiện ở nhiều khâu

Kết luận thanh tra (100/KL-TTR ngày 12/5) tại Trường Mầm non Bờ Y cho thấy nhà trường đã thanh toán hơn 5,6 triệu đồng tiền làm thêm giờ chưa đúng quy định và chi hơn 10,64 triệu đồng thù lao hội thi cho các cá nhân đồng thời tham gia Ban Tổ chức và Ban Giám khảo. Tổng số tiền phải thu hồi nộp ngân sách Nhà nước là hơn 16,25 triệu đồng.

Trong khi đó, tại Trường Tiểu học & THCS Sa Bình, kết luận thanh tra (92/KL-TTR ngày 05/05) phát hiện một số khoản chi chưa bảo đảm hồ sơ hoặc chưa phù hợp quy định, gồm hơn 2,7 triệu đồng chi thăm ốm đảng viên chưa đủ chứng từ thanh quyết toán, hơn 5,22 triệu đồng chi trùng tiền công hội thi giáo viên dạy giỏi và gần 1,5 triệu đồng mua phần mềm diệt virus không phù hợp với thực tế sử dụng.

Nếu đặt cạnh tổng kinh phí hoạt động hằng năm của các đơn vị, những con số này không lớn. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là các sai sót lại xuất hiện ở nhiều khâu khác nhau: từ thanh toán chế độ, tổ chức hội thi, quản lý chứng từ đến thực hiện quy trình thu - chi.

Nói cách khác, vấn đề không nằm ở giá trị từng khoản tiền mà nằm ở cách hệ thống quản trị nội bộ vận hành. Khi các "van kiểm soát" hoạt động chưa hiệu quả, những sai sót nhỏ vẫn có thể lọt qua nhiều lớp kiểm tra trước khi được phát hiện.

Trường Tiểu học & THCS Sa Bình, Quảng Ngãi. Ảnh: nhà trường

Điểm giao nhau rõ nhất giữa hai cuộc thanh tra nằm ở công tác tự kiểm tra tài chính.

Tại Trường Mầm non Bờ Y, đơn vị chưa xây dựng kế hoạch tự kiểm tra tài chính theo quy định và chưa lập báo cáo kiểm tra tài chính, kế toán.

Ở Trường Tiểu học & THCS Sa Bình, năm 2022 không xây dựng kế hoạch tự kiểm tra tài chính, kế toán; năm 2023 chưa lập báo cáo tự kiểm tra.

Những tồn tại này thoạt nhìn có vẻ chỉ là thiếu sót về thủ tục hành chính. Tuy nhiên, trong quản trị công, tự kiểm tra được xem là "tuyến phòng thủ" đầu tiên giúp đơn vị phát hiện sai sót trước khi cơ quan thanh tra hoặc kiểm toán vào cuộc.

Khi khâu này không được thực hiện đầy đủ, các khoản chi chưa đúng quy định, chứng từ chưa hoàn thiện hay những bất cập trong quy chế nội bộ rất dễ bị bỏ qua. Theo thời gian, các sai sót nhỏ có thể tích tụ thành rủi ro lớn hơn.

Một điểm đáng chú ý khác là cả hai trường đều được đánh giá cơ bản thực hiện tốt công tác quản lý tài chính, không phát hiện hành vi tham nhũng. Điều đó cho thấy vấn đề nổi lên không phải là động cơ vụ lợi, mà là khoảng trống trong năng lực kiểm soát và tổ chức thực hiện.

Áp lực quản trị ở những ngôi trường đặc thù

Để hiểu rõ hơn nguyên nhân, cần nhìn vào bối cảnh hoạt động của các đơn vị được thanh tra.

Trường Mầm non Bờ Y hiện có 46 cán bộ, giáo viên, nhân viên; tổ chức 17 lớp với 499 học sinh. Trong đó có 291 học sinh dân tộc thiểu số, chiếm 58,3%; 139 học sinh nữ dân tộc thiểu số và 2 học sinh khuyết tật.

Trường mầm non Bờ Y có 291/499 học sinh dân tộc thiểu số. Ảnh: nhà trường

Trong khi đó, Trường Tiểu học & THCS Sa Bình có 44 cán bộ, giáo viên, người lao động; 21 lớp với 582 học sinh, trong đó có 278 học sinh dân tộc thiểu số và 14 học sinh khuyết tật.

Đây đều là những cơ sở giáo dục ở địa bàn còn nhiều khó khăn, phải đồng thời thực hiện nhiệm vụ dạy học, quản lý bán trú, triển khai các chính sách hỗ trợ học sinh, quản lý nguồn ngân sách nhà nước, học phí, các khoản dịch vụ và nhiều nguồn kinh phí khác.

Khối lượng công việc hành chính ngày càng lớn trong khi đội ngũ quản lý ở cơ sở thường phải kiêm nhiệm nhiều vai trò. Không ít hiệu trưởng, kế toán, cán bộ phụ trách chuyên môn vừa phải bảo đảm hoạt động giáo dục, vừa phải cập nhật liên tục các quy định tài chính, kế toán, phòng chống tham nhũng, công khai tài sản công và trách nhiệm giải trình.

Trong bối cảnh đó, chỉ cần một khâu kiểm soát lỏng lẻo hoặc một quy định chưa được hiểu đầy đủ cũng có thể dẫn tới sai sót.

 Điểm nghẽn nằm ở khâu tự kiểm tra

Điểm đáng chú ý trong cả hai kết luận thanh tra không nằm ở giá trị các khoản tiền phải thu hồi, mà ở những hạn chế xuất hiện trong công tác kiểm tra, giám sát nội bộ.

Khu sinh hoạt ngoài trời của Trường mầm non Bờ Y, Quảng Ngãi. Ảnh: nhà trường

Tại Trường Mầm non Bờ Y, đơn vị chưa xây dựng kế hoạch tự kiểm tra tài chính theo quy định và chưa lập báo cáo kiểm tra tài chính, kế toán. Tương tự, Trường Tiểu học và THCS Sa Bình không xây dựng kế hoạch tự kiểm tra tài chính năm 2022 và chưa có báo cáo tự kiểm tra trong năm 2023.

Bên cạnh đó, cơ quan thanh tra cũng chỉ ra nhiều tồn tại có tính chất nghiệp vụ như quy chế chi tiêu nội bộ chưa cụ thể ở một số nội dung; hồ sơ thanh quyết toán chưa đầy đủ; một số khoản chi thực hiện chưa đúng quy định; việc công khai tài sản công, trách nhiệm giải trình hoặc lưu trữ hồ sơ ở một số thời điểm còn thiếu chặt chẽ.

Nhìn từ hai đơn vị có quy mô gần tương đương với tổng cộng hơn 90 cán bộ, giáo viên, nhân viên và hơn 1.000 học sinh đang theo học, có thể thấy áp lực quản lý tài chính, thực hiện các chính sách hỗ trợ và các khoản thu - chi trong trường học ngày càng lớn. Khi công tác tự kiểm tra chưa được thực hiện thường xuyên và đầy đủ, những sai sót về thủ tục, chứng từ hoặc quy trình rất dễ phát sinh.

Có lẽ vì vậy, trọng tâm của các kết luận thanh tra lần này không phải là xử lý những khoản tiền sai phạm có giá trị không lớn, mà là yêu cầu các đơn vị rà soát, hoàn thiện quy trình quản lý nội bộ, nâng cao hiệu quả tự kiểm tra để hạn chế những sai sót tương tự trong thời gian tới.