Thanh tra Quảng Ngãi chỉ ra những khoảng trống trong hoạt động trạm cân, kiểm kê sản lượng. Ảnh: MN

Kết luận thanh tra số 154/KL-TTr ngày 30/6/2026 của Thanh tra tỉnh Quảng Ngãi không chỉ chỉ ra những hạn chế trong quá trình khai thác khoáng sản mà còn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm sau khi giấy phép hết hiệu lực.

Khi hoạt động khai thác dừng lại, trách nhiệm của chủ mỏ chưa kết thúc. Việc đóng cửa mỏ, cải tạo, phục hồi môi trường và hoàn thành các nghĩa vụ liên quan vẫn phải tiếp tục cho đến khi được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, nghiệm thu và phê duyệt theo quy định.

Kết luận thanh tra đã phân định trách nhiệm ở cả hai phía: Chủ mỏ phải hoàn thành nghĩa vụ sau khai thác; Sở Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm kiểm tra, đôn đốc, xử lý và tham mưu cấp có thẩm quyền giải quyết những hồ sơ còn tồn đọng.

Hơn 2,819 tỷ đồng còn thiếu cho phục hồi môi trường

Theo Kết luận thanh tra 154, đến ngày 31/12/2025, có 44 chủ dự án khai thác khoáng sản còn nợ 2.819.860.277 đồng tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường. Số tiền này chưa tính yếu tố trượt giá.

Tiền ký quỹ không phải một khoản thu ngân sách thông thường. Đây là nguồn tài chính nhằm bảo đảm chủ mỏ thực hiện trách nhiệm cải tạo, phục hồi môi trường sau khi kết thúc khai thác. Vì vậy, việc nợ ký quỹ kéo dài đồng nghĩa nguồn lực bảo đảm cho khâu phục hồi môi trường chưa được bổ sung đầy đủ.

Kết quả thanh tra cho thấy tiền ký quỹ của các tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản được nộp vào tài khoản của Sở Tài nguyên và Môi trường trước đây nhưng chưa được tính đầy đủ yếu tố trượt giá. Cơ quan quản lý cũng chưa kịp thời yêu cầu các chủ dự án tính toán, nộp bổ sung theo quy định.

Sau thanh tra, Sở Nông nghiệp và Môi trường được yêu cầu khẩn trương chỉ đạo Phòng Kế hoạch - Tài chính rà soát số tiền ký quỹ để bàn giao cho Quỹ Bảo vệ môi trường, Phát triển rừng và Phòng, chống thiên tai tỉnh Quảng Ngãi quản lý.

Cùng với việc bàn giao, Sở phải đôn đốc 44 chủ dự án nộp khoản tiền còn thiếu, có tính đến yếu tố trượt giá. Trách nhiệm này đòi hỏi phải xác định rõ từng chủ dự án, số tiền phải nộp và kết quả thực hiện, thay vì chỉ dừng ở việc ban hành văn bản nhắc nhở.

Về phía các chủ mỏ, nghĩa vụ ký quỹ gắn trực tiếp với trách nhiệm môi trường của dự án. Việc giấy phép khai thác hết hạn hoặc mỏ ngừng hoạt động không làm chấm dứt nghĩa vụ nộp đủ tiền ký quỹ và thực hiện phương án cải tạo, phục hồi môi trường đã được phê duyệt.

Nộp hồ sơ chưa có nghĩa đã đóng cửa mỏ

Trong giai đoạn từ ngày 1/1/2020 đến ngày 31/12/2025, có 50 mỏ khoáng sản hết thời hạn khai thác theo giấy phép. Các mỏ này đều đã nộp hồ sơ đóng cửa mỏ.

Tuy nhiên, kết quả xử lý cho thấy quá trình khép lại một mỏ khai thác không kết thúc ở thời điểm chủ mỏ nộp hồ sơ.

Sau khi kiểm tra, rà soát, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu UBND tỉnh ban hành quyết định đóng cửa đối với 9 điểm mỏ; thẩm định, trình phê duyệt 4 điểm mỏ; 12 điểm mỏ đang hoàn thiện hồ sơ và 25 hồ sơ còn lại đang được kiểm tra, xử lý.

Như vậy, trong số 50 mỏ đã nộp hồ sơ, phần lớn vẫn đang ở các giai đoạn xử lý khác nhau. Chỉ khi hoàn tất thủ tục, thực hiện đầy đủ việc cải tạo, phục hồi môi trường và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt đóng cửa, trách nhiệm của chủ mỏ mới có thể được xem là đã hoàn thành.

Kết luận thanh tra còn xác định Sở Nông nghiệp và Môi trường chưa kịp thời đôn đốc hoặc có biện pháp xử lý đối với 9 giấy phép khai thác đã hết hạn hoặc chấm dứt hiệu lực để thực hiện việc đóng cửa mỏ theo quy định.

Con số 9 giấy phép này không nên hiểu là một nhóm hoàn toàn tách biệt với 50 mỏ đã nộp hồ sơ. Vấn đề được Kết luận thanh tra chỉ ra nằm ở tiến độ đôn đốc, xử lý và hoàn tất trách nhiệm đóng cửa mỏ.

Thanh tra tỉnh yêu cầu rà soát, xác định trách nhiệm và có biện pháp xử lý đối với các chủ mỏ đã hết thời hạn khai thác nhưng chưa hoàn thành việc đóng cửa, cải tạo và phục hồi môi trường. Những chủ mỏ có sai sót về lắp đặt trạm cân, camera hoặc lưu trữ dữ liệu cũng phải được xem xét, xử lý theo thẩm quyền.

Đối với các mỏ bị thu hồi giấy phép hoặc giấy phép hết hạn nhưng còn trữ lượng, Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao nghiên cứu các quy định pháp luật liên quan để tham mưu cấp có thẩm quyền xem xét, xử lý. Yêu cầu đặt ra là vừa bảo đảm trình tự pháp luật, vừa tháo gỡ khó khăn về nguồn vật liệu xây dựng thông thường cho các công trình, dự án đầu tư công.

Hai mốc thời gian để kiểm chứng trách nhiệm

Mốc thời gian thứ nhất là ngày 30/8/2026, thời hạn giải quyết phần diện tích 1,8081ha bị chồng lấn giữa dự án khai thác cát, sạn, sỏi tại thôn Kon Năng, xã Đăk Choong, huyện Đăk Glei cũ với diện tích lòng hồ thủy điện Đăk Mi 1.

Dự án khai thác khoáng sản do Công ty TNHH MTV Quang Ngọc Kon Tum làm chủ đầu tư, trong khi diện tích lòng hồ đã được UBND tỉnh Kon Tum cũ thu hồi, chuyển mục đích sử dụng và cho Công ty Cổ phần Quang Đức Kon Tum thuê để thực hiện dự án thủy điện.

Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao chủ trì, phối hợp với các sở, ngành và đơn vị liên quan tham mưu UBND tỉnh giải quyết dứt điểm phần diện tích chồng lấn trước ngày 30/8/2026.

Mốc thứ hai là thời hạn 45 ngày kể từ ngày công khai Kết luận thanh tra. Trong thời hạn này, Sở Nông nghiệp và Môi trường phải xây dựng kế hoạch khắc phục, tổ chức thực hiện và báo cáo kết quả về Thanh tra tỉnh, kèm theo hồ sơ, tài liệu chứng minh.

Kết luận thanh tra cũng yêu cầu tổ chức họp tập thể lãnh đạo Sở để kiểm điểm, nghiêm túc rút kinh nghiệm đối với các cá nhân có sai sót; đồng thời kiểm điểm trách nhiệm của lãnh đạo Phòng Khoáng sản và công chức liên quan.

Hai mốc thời gian trên là căn cứ để kiểm chứng trách nhiệm sau thanh tra. Bởi một mỏ hết hạn chỉ thực sự được khép lại khi hồ sơ được xử lý dứt điểm, nghĩa vụ tài chính được hoàn thành và môi trường được cải tạo, phục hồi theo đúng phương án đã được phê duyệt.