41/65 dự án có sai phạm về thuế, phí và tiền cấp quyền (trong ảnh là Trụ sở Thanh tra tỉnh Quảng Ngãi). Ảnh: MN

Kiểm tra 65 dự án, một doanh nghiệp không làm việc

Kết luận thanh tra số 154/KL-TTr ngày 30/6/2026 của Thanh tra tỉnh Quảng Ngãi đã chỉ ra nhiều hạn chế trong việc tổ chức thực hiện giấy phép khai thác khoáng sản do Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi và công tác quản lý khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại khu vực tỉnh Kon Tum cũ.

Các tồn tại trải dài từ quy hoạch, cấp phép, thuê đất đến kiểm soát sản lượng, thực hiện nghĩa vụ tài chính, đóng cửa mỏ và cải tạo, phục hồi môi trường.

Theo kế hoạch, đoàn thanh tra tiến hành thanh tra 66 dự án khai thác khoáng sản do UBND tỉnh Kon Tum cũ cấp phép. Tuy nhiên, đoàn chỉ kiểm tra được 65 dự án.

Dự án còn lại được cấp phép cho Công ty TNHH Huy Hoàng khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường tại thôn 7, xã Đăk Pxi, tỉnh Quảng Ngãi, trước đây thuộc huyện Đăk Hà, tỉnh Kon Tum. Doanh nghiệp không đến làm việc, không gửi báo cáo và không phản hồi bằng văn bản dù đã được thông báo nhiều lần.

Kết quả xác minh cho thấy người đại diện theo pháp luật của Công ty TNHH Huy Hoàng không có mặt tại nơi sinh sống, địa điểm kinh doanh và khu vực khai thác. Từ năm 2019 đến năm 2025, quyết toán thuế của doanh nghiệp không phát sinh doanh thu từ hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Sở Nông nghiệp và Môi trường được yêu cầu rà soát lại dự án đầu tư và giấy phép khai thác của doanh nghiệp để xử lý hoặc kiến nghị UBND tỉnh xử lý theo thẩm quyền.

Đối với 65 dự án đã được kiểm tra, Thanh tra tỉnh ghi nhận tất cả đều nằm trong quy hoạch hoặc danh mục điểm mỏ đã được phê duyệt. Tuy nhiên, quá trình tổ chức khai thác, quản lý sản lượng và thực hiện nghĩa vụ tài chính còn nhiều hạn chế.

41 dự án sai phạm nghĩa vụ tài chính hơn 9,336 tỷ đồng

Qua thanh tra 65 dự án, Thanh tra tỉnh phát hiện 41 dự án có sai phạm về nghĩa vụ tài chính với tổng số tiền 9.336.893.623 đồng.

Trong đó, thuế tài nguyên là 8.113.031.120 đồng; phí bảo vệ môi trường 1.222.077.287 đồng và tiền cấp quyền khai thác khoáng sản 1.785.216 đồng.

Các sai phạm được xác định gồm kê khai, nộp và quyết toán thiếu khối lượng tính thuế tài nguyên; áp dụng sai giá tính thuế; kê khai thiếu khối lượng tính phí bảo vệ môi trường; áp dụng sai mức thu phí và xác định sai hệ số tính phí bảo vệ môi trường đối với phương pháp khai thác lộ thiên.

Từ kết quả thanh tra, Chánh Thanh tra tỉnh đề nghị Thuế tỉnh Quảng Ngãi xử lý truy thu, xử phạt theo Luật Quản lý thuế và các văn bản hướng dẫn đối với các chủ đầu tư có sai phạm.

Theo kết luận thanh tra, hơn 9,336 tỷ đồng là số tiền sai phạm về nghĩa vụ tài chính được xác định qua thanh tra và chuyển cơ quan thuế xử lý. Con số này không đồng nhất với khoản nợ còn tồn đọng của doanh nghiệp hay tiền ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường, nên cần được theo dõi, xử lý riêng.

Tính đến ngày 30/6/2026, còn 7 doanh nghiệp nợ tổng cộng 1.086.242.569 đồng tiền thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền thuê đất và tiền sử dụng đất phi nông nghiệp.

Cơ quan thuế đã thực hiện các biện pháp đôn đốc, thông báo nợ và cưỡng chế đối với một số trường hợp. Tuy nhiên, kết luận thanh tra xác định công tác quản lý thuế chưa được triển khai đồng bộ, chưa kịp thời phát hiện các trường hợp kê khai, quyết toán sai giá tính thuế tài nguyên, sai mức thu hoặc sai hệ số tính phí bảo vệ môi trường.

Khoảng trống trong giám sát sản lượng

Theo Kết luận thanh tra 154, có 25 dự án chưa thực hiện đầy đủ việc lập, quản lý và lưu giữ bản đồ hiện trạng, bản vẽ mặt cắt hiện trạng khu vực được phép khai thác từ khi xây dựng cơ bản mỏ đến khi kết thúc khai thác.

Đây là những tài liệu phục vụ việc theo dõi phạm vi, cao độ, khối lượng khoáng sản đã khai thác và phần trữ lượng còn lại tại mỏ.

Cùng với đó, 17 dự án chưa thực hiện đầy đủ việc thống kê, kiểm kê sản lượng khoáng sản khai thác thực tế theo từng năm và báo cáo kết quả khai thác; 11 dự án khai thác không đúng trình tự khu vực từng năm theo hồ sơ thiết kế mỏ được phê duyệt.

Ở khâu kiểm soát khoáng sản đưa ra khỏi khu vực khai thác, 14 dự án lắp đặt trạm cân không đúng vị trí hoặc chưa lắp camera giám sát tại các kho chứa để lưu trữ thông tin, số liệu theo quy định. Bốn dự án đã lắp đặt trạm cân, camera nhưng không lưu dữ liệu các lượt xe vận chuyển khoáng sản qua trạm cân.

Các nhóm dự án nêu trên có thể giao thoa, vì vậy không thể cộng lại thành tổng số dự án vi phạm. Tuy nhiên, những phát hiện này cho thấy chuỗi dữ liệu phục vụ quản lý sản lượng chưa được khép kín: bản đồ hiện trạng chưa đầy đủ, việc kiểm kê sản lượng chưa nghiêm, trạm cân chưa được đặt đúng vị trí và dữ liệu phương tiện chưa được lưu giữ.

Khi dữ liệu đầu vào không đầy đủ, việc đối chiếu sản lượng khai thác thực tế với sản lượng doanh nghiệp kê khai để tính thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường sẽ gặp khó khăn.

Kết luận thanh tra không xác định toàn bộ số tiền sai phạm hơn 9,336 tỷ đồng phát sinh từ những hạn chế trong quản lý dữ liệu nêu trên. Tuy nhiên, kết quả thanh tra cho thấy đây là những mắt xích cần được khắc phục để nâng cao hiệu quả quản lý sản lượng và nghĩa vụ tài chính.

Trách nhiệm qua nhiều mắt xích

Thanh tra tỉnh xác định các doanh nghiệp khai thác khoáng sản chưa thực hiện đầy đủ quy định của giấy phép; chưa chấp hành nghiêm chế độ thông tin, báo cáo, thống kê, kiểm kê trữ lượng; chậm thực hiện đóng cửa mỏ, cải tạo, phục hồi môi trường và chưa hoàn thành đầy đủ nghĩa vụ tài chính với ngân sách nhà nước.

Đối với cơ quan quản lý, Giám đốc, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Kon Tum cũ trong thời kỳ thanh tra chịu trách nhiệm của người đứng đầu, cấp phó được phân công phụ trách đối với những sai sót thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước về khoáng sản. Trưởng phòng Khoáng sản chịu trách nhiệm đối với các sai sót theo nhiệm vụ được phân công.

Thuế tỉnh Quảng Ngãi chịu trách nhiệm về việc chưa kịp thời kiểm tra, xác định đúng thông tin kê khai, nộp và quyết toán thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp.

Kết luận thanh tra cũng chỉ ra sự phối hợp giữa cơ quan tài nguyên, cơ quan thuế và các chủ đầu tư chưa đồng bộ. Trong khi đó, khối lượng công việc và hồ sơ cấp phép rất lớn nhưng nhân lực của Phòng Khoáng sản trong thời kỳ thanh tra chỉ dao động từ 2 đến 3 biên chế.

Bên cạnh những hạn chế, Thanh tra tỉnh ghi nhận địa phương đã tổ chức đấu giá thành công 62/75 khu vực, với tổng số tiền trúng đấu giá khoảng 49,8 tỷ đồng; đồng thời tính và thu khoảng 50,35 tỷ đồng tiền cấp quyền khai thác khoáng sản trong giai đoạn 2020–2025.

Đối với hai giấy phép do Bộ cấp, Công ty Cổ phần Tân Phát đã hoàn thành các nghĩa vụ tài chính còn nợ vào ngày 25/6/2026. Công ty Cổ phần Đường Quảng Ngãi cơ bản chấp hành tốt quy định; sản lượng kê khai, quyết toán thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường phù hợp với sản lượng khai thác thực tế.

Dù vậy, những khoảng trống trong dữ liệu sản lượng, thực hiện nghĩa vụ tài chính và quản lý hồ sơ môi trường vẫn cần được khắc phục. Kết luận thanh tra đã xác định một loạt nhiệm vụ cụ thể, từ xử lý truy thu, đôn đốc tiền ký quỹ đến đóng cửa mỏ và giải quyết diện tích mỏ chồng lấn với lòng hồ thủy điện.

Bài 2: Sau Kết luận thanh tra 154: Ai khép lại những mỏ hết hạn?