(Thanh tra) - Từ khoáng sản, tài sản công dôi dư, các siêu dự án chậm tiến độ đến dữ liệu môi trường... mỗi cuộc thanh tra giờ đây không đơn thuần dừng lại ở việc chỉ ra sai phạm hay thu hồi tài sản. Trọng tâm cốt lõi của ngành Thanh tra trong giai đoạn mới là “bắt đúng bệnh”, gỡ điểm nghẽn, ngăn ngừa thất thoát từ sớm, từ xa để giải phóng tối đa các nguồn lực đang bị “đóng băng” phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Công tác quản lý khoáng sản từ thăm dò, khảo sát, quy hoạch, cấp phép đến khai thác và vận chuyển đòi hỏi sự kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, nguồn thu ngân sách và môi trường.
Kết luận của Thanh tra Chính phủ về chuyên đề quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại TP. Hồ Chí Minh, Tây Ninh và Đồng Tháp cho thấy, bên cạnh những mặt đạt được, công tác quản lý Nhà nước ở một số địa phương vẫn lộ rõ nhiều khoảng trống: Quy chế phối hợp chưa đầy đủ; việc rà soát, khoanh định khu vực cấm/tạm cấm hoạt động khoáng sản sau sắp xếp đơn vị hành chính còn chậm trễ.
Đáng chú ý, tại một số trường hợp, công tác kiểm tra, giám sát sau cấp phép chưa được thực hiện đầy đủ. Qua thanh tra, Thanh tra Chính phủ yêu cầu kiểm tra, làm rõ việc chấp hành pháp luật của doanh nghiệp; chấn chỉnh công tác thẩm định, cấp phép, điều chỉnh công suất khai thác và tăng cường kiểm tra sau cấp phép.
Điển hình như tại mỏ đá Thường Tân III, Thanh tra Chính phủ xác định doanh nghiệp khai thác vượt công suất được cấp phép 785.949m³ trong 4 năm liên tiếp; bỏ ngoài sổ sách kế toán 205.407 m³ đá nguyên khai với giá trị ước tính khoảng 28,617 tỷ đồng.
Những con số "biết nói" này đặt ra yêu cầu cấp thiết: Thanh tra không chỉ dừng ở xử lý vi phạm, mà phải làm rõ trách nhiệm tập thể, cá nhân liên quan, chấn chỉnh khâu thẩm định, cấp phép và hoàn thiện cơ chế giám sát sau cấp phép để tài nguyên được khai thác, sử dụng đúng pháp luật, phục vụ đúng mục tiêu phát triển.
Nếu khoáng sản là nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá thì nhà, đất dôi dư sau sắp xếp tổ chức bộ máy là nguồn lực tài sản công có giá trị đặc biệt lớn cần được quản lý, khai thác hiệu quả.
Năm 2026, Thanh tra Chính phủ triển khai thanh tra chuyên đề diện rộng về cơ sở nhà, đất dôi dư.
Tính đến ngày 24/7/2026, toàn ngành Thanh tra đã triển khai 136 quyết định thanh tra tại 17 bộ, cơ quan ngang bộ và 34 tỉnh, thành phố; kiểm tra 20.427 cơ sở nhà, đất dôi dư và đã ban hành 240 kết luận thanh tra; trong đó Thanh tra Chính phủ ban hành 22 kết luận tại 14 bộ, cơ quan ngang bộ và 8 tỉnh, thành phố.
Phạm vi thanh tra rộng cho thấy đây không đơn thuần là bài toán xử lý những trụ sở "thừa". Trái lại, phía sau mỗi cơ sở nhà, đất là giá trị quyền sử dụng đất, tài sản công, chi phí bảo dưỡng và cơ hội phát triển. Một trụ sở bỏ trống không chỉ gây lãng phí chi phí duy trì mà còn làm "đóng băng" nguồn lực phát triển của địa phương. Việc thanh tra chuyên đề đã nhận diện chính xác các vướng mắc thể chế, từ đó kiến nghị phương án tái cấu trúc, đưa tài sản công trở lại phục vụ cộng đồng và nền kinh tế.
Đối với các công trình, dự án khó khăn, vướng mắc, tồn đọng kéo dài, mục tiêu hàng đầu của công tác thanh tra là trả lời rõ 3 câu hỏi: Nguồn lực đang bị tắc ở đâu? Nguyên nhân do đâu? Trách nhiệm thuộc về ai?
Qua thanh tra hàng loạt dự án tại Quảng Ninh, Cần Thơ, Ninh Bình, Phú Thọ, Tuyên Quang, An Giang, Quảng Trị, Đà Nẵng..., ngành Thanh tra đã bóc tách từng "nút thắt" về quy hoạch, đất đai, thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng đến nghĩa vụ tài chính. Đây là cơ sở quan trọng để phân định rõ giữa vướng mắc khách quan cần tháo gỡ với các vi phạm cố ý phải xử lý nghiêm.
Hiệu quả sau thanh tra đã chuyển hóa rõ rệt từ "kết luận trên giấy" thành kết quả thực tế: Theo báo cáo của các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương, tính đến tháng 3/2026, có 1.023 dự án đã được xử lý, tháo gỡ và không còn khó khăn, vướng mắc; 2.347 dự án đã có chủ trương xử lý, tháo gỡ.
Hoạt động thanh tra vì vậy đóng vai trò là "chìa khóa" phân loại: Dự án nào đủ điều kiện thì hỗ trợ tiếp tục triển khai; dự án nào vướng mắc thì điều chỉnh; trường hợp cố tình vi phạm hoặc không còn năng lực thì kiên quyết thu hồi để giải phóng đất đai và vốn đầu tư cho các nhà đầu tư tiềm năng khác.
Trong lĩnh vực môi trường, thanh tra năm 2026 ghi nhận bước chuyển mạnh mẽ sang kiểm soát chất lượng dữ liệu và quy trình xử lý chất thải – những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến an sinh và sự phát triển bền vững.
Thực hiện Quyết định 601/QĐ-TTCP, Thanh tra Chính phủ đã thanh tra việc chấp hành pháp luật đối với các tổ chức hoạt động dịch vụ quan trắc môi trường tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Cuộc thanh tra không chỉ nâng cao tính tuân thủ pháp luật, tạo sự răn đe mà còn hướng tới bảo đảm tính chính xác của dữ liệu quan trắc - cơ sở cho các quyết định quản lý nhà nước về môi trường.
Song song đó, công tác thanh tra đã siết chặt toàn bộ chuỗi quản lý chất thải.
Tại buổi công bố quyết định thanh tra ở Hà Nội ngày 15/6, Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Văn Cường nhấn mạnh đây là nhiệm vụ quan trọng nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước trong lĩnh vực bảo vệ môi trường; xác định tồn tại, hạn chế, vi phạm, nguyên nhân và những bất cập trong cơ chế, chính sách; nâng cao tính tuân thủ pháp luật, tính răn đe, cảnh báo đối với các tổ chức, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực quan trắc môi trường; qua đó kiến nghị giải pháp hoàn thiện và nâng cao chất lượng hoạt động quan trắc môi trường.
Cùng với việc bảo đảm chất lượng dữ liệu quan trắc, kiểm soát chặt chẽ quá trình quản lý, vận chuyển và xử lý chất thải cũng là một yêu cầu quan trọng trong bảo vệ nguồn lực môi trường. Cuộc thanh tra tại Công ty TNHH Môi trường Phú Minh Vina cho thấy, nếu các khâu tiếp nhận, vận chuyển, lưu giữ và xử lý không được kiểm soát đầy đủ, nguy cơ chất thải bị đưa ra môi trường trái quy định có thể gây hệ lụy lớn, không chỉ đối với môi trường mà còn làm phát sinh chi phí khắc phục và ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý Nhà nước.
Tại Kết luận thanh tra số 648/KL-TTCP ngày 9/9/2026, Thanh tra Chính phủ xác định nhiều vi phạm trong hoạt động quản lý, vận chuyển, xử lý chất thải tại doanh nghiệp; trong đó có các hành vi liên quan đến việc vận chuyển, đổ trái phép chất thải và quản lý chất thải nguy hại. Thanh tra Chính phủ đã chuyển hồ sơ, tài liệu của 4 nhóm hành vi có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan chức năng để xem xét, xử lý theo quy định.
Từ khoáng sản, đất đai, tài sản công, dự án chậm tiến độ đến dữ liệu và môi trường, mọi nguồn lực quốc gia chỉ phát huy giá trị khi được quản lý minh bạch và sử dụng hiệu quả.
Thực tiễn công tác thanh tra thời gian qua đã chứng minh sự chuyển dịch tư duy mạnh mẽ: Thanh tra không chỉ để xử lý vi phạm, mà thanh tra là để nhận diện rủi ro, phòng ngừa từ sớm, tháo gỡ điểm nghẽn và hoàn thiện thể chế. Bằng việc giữ vững kỷ cương và khơi thông các dòng chảy nguồn lực, ngành Thanh tra đang đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
