Nhiều khó khăn đã được nhận diện tại Khánh Hoà sau 1 năm vận hành chính quyền 2 cấp. Ảnh: MN

Sau 1 năm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, bộ máy ở Khánh Hòa cơ bản vận hành ổn định, nhiều nhiệm vụ được giải quyết nhanh hơn khi bỏ tầng trung gian cấp huyện. Tuy nhiên, từ thực tiễn hoạt động tại các xã, phường và đặc khu cũng đang xuất hiện hàng loạt khó khăn mới về nhân lực, thẩm quyền, hạ tầng, chuyển đổi số và chính sách hỗ trợ. Những kiến nghị từ cơ sở gửi về lãnh đạo tỉnh cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế vận hành để bảo đảm cấp cơ sở đủ năng lực gánh vác khối lượng công việc ngày càng lớn.

Quyền đã giao nhưng “lực” chưa theo kịp

Điểm chung dễ nhận thấy trong hầu hết các kiến nghị của địa phương là áp lực nhân lực sau khi bỏ cấp huyện.

Nhiều xã, phường cho biết khối lượng công việc tăng đáng kể nhưng biên chế chưa được bổ sung tương xứng. Nhiều xã, phường như Bác Ái, Phước Hà, Tây Ninh Hòa, Phước Dinh, Tu Bông, Đại Lãnh hay Thuận Bắc còn đề xuất bổ sung nhân lực chuyên môn, hướng dẫn cơ cấu phòng chuyên môn và khung vị trí việc làm phù hợp với yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp theo các Nghị định số 300/2025/NĐ-CP và 370/2025/NĐ-CP.

Một thực tế đáng chú ý là tình trạng thiếu nhân lực chuyên môn sâu diễn ra ở nhiều nơi. Các lĩnh vực công nghệ thông tin, xây dựng, tài chính, y tế và chuyển đổi số đều được địa phương xác định là những vị trí đang thiếu hụt.

Xã Bác Ái kiến nghị tuyển dụng thêm công chức công nghệ thông tin để vận hành hệ thống chuyển đổi số; xã Phước Hà đề xuất điều động cán bộ chuyên môn về xây dựng và công nghệ thông tin từ cấp tỉnh về hỗ trợ cơ sở.

Không chỉ thiếu người, nhiều địa phương còn phản ánh việc chưa có hướng dẫn đầy đủ về số lượng cấp phó, cơ cấu tổ chức các phòng chuyên môn hay tiêu chuẩn cán bộ thôn sau sáp nhập. Điều này khiến quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy ở cơ sở vẫn còn những lúng túng nhất định.

Thuỷ điện tích năng Bác Ái có có quy mô 1.200 MW với tổng mức đầu tư 21.000 tỷ đồng. Ảnh: EVN

Khoảng trống thẩm quyền và những vướng mắc trong thực thi

Nếu nhân lực là bài toán về nguồn lực thì phân cấp, phân quyền lại là câu chuyện về hành lang pháp lý.

Qua tổng hợp kiến nghị, nhiều địa phương đề xuất tỉnh tiếp tục rà soát, hoàn thiện cơ chế phân cấp và quy trình phối hợp liên thông nhằm bảo đảm nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ tiến độ, rõ kết quả”.

Nổi lên trong nhóm vướng mắc này là lĩnh vực đất đai.

Xã Đại Lãnh phản ánh một bất cập đáng chú ý liên quan các dự án trong Khu kinh tế. Theo quy định hiện hành, cấp xã không được phân cấp thực hiện một số nhiệm vụ quản lý đất đai đối với các dự án thuộc Khu kinh tế. Tuy nhiên, cơ quan chủ trì thực hiện công tác thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư lại chưa được hướng dẫn cụ thể, khiến địa phương gặp khó khăn trong quá trình triển khai.

Tại Ninh Sơn, địa phương cũng đề nghị sớm có hướng dẫn cụ thể về thẩm quyền xử lý các thủ tục đất đai và cấp phép xây dựng đối với các dự án quy mô lớn.

Những kiến nghị này cho thấy một thực tế: Khi cấp huyện không còn là tầng trung gian điều phối, nhiều quy trình cần được thiết kế lại để tránh phát sinh khoảng trống trách nhiệm trong quá trình xử lý công việc.

Nhiều xã, phường cho biết hệ thống phần mềm chuyên ngành thường xuyên xảy ra tình trạng treo, nghẽn mạng. Ảnh minh hoạ

Chuyển đổi số chưa thể phát huy hết vai trò

Một trong những mục tiêu lớn của mô hình chính quyền 2 cấp là tăng hiệu quả quản lý thông qua chuyển đổi số. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực được các địa phương phản ánh nhiều khó khăn nhất.

Nhiều xã, phường cho biết hệ thống phần mềm chuyên ngành thường xuyên xảy ra tình trạng treo, nghẽn mạng hoặc truy cập chậm vào giờ cao điểm, ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp nhận và giải quyết hồ sơ cho người dân, doanh nghiệp.

Các địa phương cũng đồng loạt kiến nghị nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin, đồng bộ dữ liệu giữa các hệ thống của bộ, ngành và địa phương; bổ sung nhân sự chuyên trách công nghệ thông tin; tăng cường tập huấn kỹ năng số cho cán bộ cơ sở.

Không chỉ là câu chuyện phần mềm, nhiều xã còn phản ánh tình trạng thiếu máy tính, máy scan, thiết bị đầu cuối và hạ tầng bảo mật thông tin. Một số nơi vẫn phải xử lý hồ sơ trong điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế.

Đáng chú ý, khoảng cách số vẫn hiện hữu ở vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số khi nhiều cán bộ thôn, đảng viên lớn tuổi gặp khó khăn trong việc sử dụng Sổ tay đảng viên điện tử hoặc các nền tảng số mới.

Trụ sở UBND xã Cam An cũng khá chật chội. Ảnh: MN

Bài toán trụ sở, tài sản công và động lực làm việc

Bên cạnh nhân lực và công nghệ, cơ sở vật chất cũng là nhóm vấn đề được nhiều địa phương đề cập.

Một số xã phản ánh phải bố trí làm việc phân tán tại nhiều điểm khác nhau do chưa có trung tâm hành chính tập trung. Xã Bác Ái hiện phải sử dụng tới 4 địa điểm làm việc để duy trì hoạt động của hệ thống chính trị sau sắp xếp.

Trong khi đó, nhiều địa phương lại kiến nghị hướng dẫn xử lý các trụ sở dôi dư sau sáp nhập, điều chuyển hoặc chuyển đổi công năng để tránh lãng phí tài sản công.

Ở góc độ chính sách, nhiều xã, phường tiếp tục đề xuất đẩy nhanh cải cách tiền lương, điều chỉnh phụ cấp kiêm nhiệm và có cơ chế thu hút nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực chuyên môn sâu.

Đối với các địa bàn miền núi, vùng biển, hải đảo, nhu cầu về chính sách hỗ trợ đi lại, sinh hoạt và điều kiện làm việc cũng được đặt ra nhằm giúp cán bộ yên tâm công tác lâu dài.

Sau một năm là khoảng thời gian chưa dài đối với một cuộc cải cách bộ máy quy mô lớn. Tuy nhiên, những kiến nghị từ cơ sở cho thấy bức tranh vận hành đã hiện lên khá rõ. Cấp xã hôm nay không chỉ là nơi thực hiện nhiệm vụ hành chính đơn thuần mà đang trở thành trung tâm của nhiều hoạt động quản lý nhà nước sau khi bỏ cấp huyện.

Vì vậy, cùng với việc tiếp tục phân cấp mạnh hơn, yêu cầu đặt ra là phải bổ sung nguồn lực tương xứng, hoàn thiện hành lang pháp lý, đầu tư hạ tầng số và tháo gỡ các điểm nghẽn phát sinh từ thực tiễn. Khi những vướng mắc này được giải quyết đồng bộ, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mới có thể phát huy đầy đủ hiệu quả như kỳ vọng ban đầu: Gần dân hơn, nhanh hơn và phục vụ tốt hơn.