(Thanh tra) - Tội phạm ma túy tiếp tục diễn biến phức tạp, có xu hướng lợi dụng các tuyến vận chuyển quốc tế, hoạt động xuất nhập khẩu, dịch vụ logistics, bưu chính, chuyển phát nhanh và nền tảng số để thực hiện hành vi phạm tội. Các đối tượng thường sử dụng phương thức, thủ đoạn tinh vi nhằm che giấu ma túy trong hàng hóa hợp pháp, hợp thức hóa hồ sơ vận chuyển và gây khó khăn cho công tác phát hiện, xác minh, điều tra, xử lý.
Trước tình hình đó, lực lượng Hải quan cần tiếp tục nâng cao năng lực thu thập, phân tích thông tin, quản lý rủi ro, kiểm tra, giám sát hải quan; đồng thời chú trọng bảo quản tang vật, tài liệu, dữ liệu liên quan và tăng cường phối hợp với các lực lượng chức năng, bảo đảm mọi hoạt động kiểm soát được thực hiện đúng quy định pháp luật, đúng chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền.
Trong hoạt động kiểm soát hải quan, công tác phòng, chống ma túy đòi hỏi cán bộ, công chức không chỉ tập trung phát hiện ma túy qua kiểm tra thực tế hàng hóa, hành lý mà còn phải chủ động thu thập, phân tích thông tin, nhận diện dấu hiệu bất thường trong toàn bộ quá trình xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh, vận chuyển và giao nhận hàng hóa.
Theo nội dung chuyên đề “Pháp luật về phòng, chống ma túy - phương thức, thủ đoạn phổ biến của tội phạm về ma túy” do Thượng tá, PGS.TS Đào Thùy Dương, Học viện Cảnh sát nhân dân trình bày, tội phạm ma túy có tính chất xuyên quốc gia, phương thức hoạt động linh hoạt, thường lợi dụng các hoạt động thương mại hợp pháp để che giấu hành vi phạm tội. Hàng hóa xuất nhập khẩu, hành lý hành khách, bưu gửi, doanh nghiệp vận tải và các dịch vụ logistics đều có thể bị lợi dụng làm phương tiện cất giấu, vận chuyển trái phép chất ma túy.
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu đối với lực lượng Hải quan phải tăng cường công tác nắm tình hình địa bàn, tuyến, loại hình vận chuyển; phân tích thông tin trước khi hàng hóa đến cửa khẩu; kết hợp dữ liệu khai báo hải quan với kết quả soi chiếu, kiểm tra thực tế và thông tin nghiệp vụ để xác định trọng điểm kiểm soát.
Các dấu hiệu rủi ro cần được quan tâm gồm: thông tin khai báo không phù hợp với đặc điểm thực tế của hàng hóa; mô tả hàng hóa thiếu cụ thể; trọng lượng, kích thước, cấu tạo không tương xứng với tính chất hàng hóa; hành trình vận chuyển bất thường; thông tin người gửi, người nhận khó xác minh; chứng từ, hồ sơ có nội dung không thống nhất hoặc kết quả soi chiếu xuất hiện dấu hiệu nghi vấn.
Đây là những căn cứ để cán bộ Hải quan xem xét, đánh giá mức độ rủi ro và lựa chọn biện pháp kiểm tra phù hợp. Tuy nhiên, từng dấu hiệu riêng lẻ chỉ có ý nghĩa cảnh báo, không mặc nhiên là căn cứ kết luận có hành vi phạm tội. Việc kiểm tra, xác minh phải được tiến hành khách quan, có căn cứ, đúng quy định và bảo đảm không gây cản trở không cần thiết đối với hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp.
Một số vụ việc thực tế cho thấy thủ đoạn cất giấu ma túy ngày càng đa dạng. Ngày 5/6/2025, qua soi chiếu hành lý ký gửi tại Thành phố Hồ Chí Minh, lực lượng Hải quan phát hiện 5,027 kg methamphetamine được cất giấu trong các khối thớt gỗ. Tại Cảng hàng không quốc tế Nội Bài, ngày 31/5/2025, lực lượng chức năng phối hợp phát hiện, bắt giữ hơn 3,1 kg ketamine được trà trộn trong các túi hạt tổng hợp và sản phẩm chocolate.
Các vụ việc cho thấy việc nhận diện hàng hóa nghi vấn phải được thực hiện trên cơ sở tổng hợp nhiều nguồn thông tin, kết hợp giữa phân tích hồ sơ, dữ liệu khai báo, hình ảnh soi chiếu và kiểm tra thực tế. Không thể chỉ căn cứ vào tên gọi, hình thức bên ngoài hoặc lời khai của chủ hàng để đánh giá đầy đủ bản chất hàng hóa.
Đối với loại hình bưu chính, chuyển phát nhanh và thương mại điện tử, khối lượng bưu gửi lớn, tốc độ luân chuyển nhanh, thông tin người gửi, người nhận có thể không đầy đủ hoặc khó xác minh, trong khi việc giao nhận thường qua nhiều khâu trung gian. Vì vậy, cần tăng cường áp dụng các biện pháp quản lý rủi ro, khai thác thông tin trước khi hàng đến, rà soát các lô hàng có dấu hiệu bất thường và phối hợp với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ để xác minh thông tin theo quy định.
Bên cạnh đó, việc thường xuyên cập nhật danh mục chất ma túy, tiền chất, phương thức, thủ đoạn mới và các quy định pháp luật có liên quan là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao năng lực nhận diện, phân loại và xử lý tình huống nghiệp vụ. Cán bộ, công chức cần nắm vững căn cứ pháp lý áp dụng tại thời điểm thực hiện nhiệm vụ, tránh nhầm lẫn trong việc xác định tính chất của chất nghi vấn và căn cứ xử lý vụ việc.
Phát hiện dấu hiệu nghi vấn là bước đầu của quá trình đấu tranh với tội phạm ma túy. Để xử lý vụ việc đúng quy định và phục vụ công tác điều tra mở rộng, việc kiểm tra, xác minh, thu thập, bảo quản và bàn giao tang vật, tài liệu, dữ liệu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, cán bộ Hải quan cần phân biệt rõ giữa dấu hiệu rủi ro, căn cứ kiểm tra và chứng cứ phục vụ xác định hành vi vi phạm. Một lô hàng có thông tin bất thường hoặc một cá nhân có hành trình đáng chú ý chưa đủ để kết luận người đó thực hiện hành vi phạm tội. Mọi nhận định về tính chất vụ việc, hành vi và trách nhiệm của các cá nhân liên quan phải dựa trên tài liệu, chứng cứ được thu thập, kiểm tra và đánh giá theo quy định pháp luật.
Khi phát hiện vụ việc nghi vấn liên quan đến ma túy, cần kịp thời thực hiện các biện pháp cần thiết trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn để bảo vệ hiện trường, bảo toàn tang vật, tài liệu và dữ liệu liên quan; lập biên bản, ghi nhận đầy đủ diễn biến kiểm tra, tình trạng hàng hóa, bao bì, phương thức cất giấu và các dấu vết có ý nghĩa đối với việc xác minh vụ việc.
Việc quản lý, niêm phong, bảo quản tang vật phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục, bảo đảm xác định được nguồn gốc, tình trạng và quá trình quản lý tang vật. Các thông tin về thời gian, địa điểm phát hiện, người tham gia kiểm tra, tình trạng ban đầu và các hoạt động xử lý tiếp theo cần được ghi nhận đầy đủ, thống nhất trong hồ sơ nghiệp vụ và hồ sơ xử lý vụ việc.
Đối với các chất nghi là ma túy, việc xác định chính xác chủng loại, thành phần và tính chất phải căn cứ vào kết quả giám định hoặc tài liệu chuyên môn hợp pháp theo quy định. Cán bộ thực hiện nhiệm vụ không tự suy đoán bản chất pháp lý của chất nghi vấn chỉ dựa trên hình thức, màu sắc, bao bì hoặc kết quả thử nghiệm sơ bộ.
Cùng với chứng cứ vật chất, chứng cứ điện tử ngày càng có vai trò quan trọng trong công tác đấu tranh với tội phạm ma túy. Các dữ liệu như tờ khai hải quan, hồ sơ vận chuyển, hình ảnh camera giám sát và soi chiếu, thông tin giao nhận, thư điện tử, tin nhắn và dữ liệu giao dịch có thể hỗ trợ làm rõ hành trình hàng hóa, mối liên hệ giữa các chủ thể và phương thức tổ chức vận chuyển.
Do đó, khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu vi phạm, cần chủ động rà soát, xác định các nguồn dữ liệu liên quan để kịp thời đề xuất hoặc thực hiện việc thu thập, lưu giữ theo đúng thẩm quyền và quy định pháp luật. Đối với dữ liệu điện tử, phải chú trọng tính toàn vẹn, nguồn gốc, thời điểm thu thập, phương thức sao lưu, trích xuất và quản lý dữ liệu; bảo đảm có thể kiểm tra, đối chiếu trong quá trình xác minh, điều tra.
Những sơ suất như chậm lưu giữ dữ liệu camera, hồ sơ không thống nhất, thiếu thông tin về quá trình quản lý tang vật hoặc thực hiện việc thu thập dữ liệu không đúng quy định đều có thể ảnh hưởng đến khả năng chứng minh vụ việc. Vì vậy, bảo toàn chứng cứ phải được xác định là yêu cầu xuyên suốt, bắt đầu ngay từ thời điểm phát hiện dấu hiệu nghi vấn, không chờ đến khi hoàn tất việc kiểm tra mới tiến hành rà soát tài liệu liên quan.
Một vấn đề nghiệp vụ cần đặc biệt lưu ý là xác định đúng vai trò, nhận thức và mức độ liên quan của từng cá nhân. Trong vụ việc bốn tiếp viên Vietnam Airlines tại sân bay Tân Sơn Nhất ngày 16/3/2023, lực lượng Hải quan phát hiện hơn 11 kg ma túy được cất giấu trong các tuýp kem đánh răng và nước súc miệng trong hành lý xách tay trên chuyến bay từ Pháp về Việt Nam. Theo thông tin được đề cập trong chuyên đề, quá trình điều tra đã làm rõ nhóm tiếp viên bị lợi dụng vận chuyển và không biết bên trong các sản phẩm có ma túy; việc xác minh tiếp tục được mở rộng để làm rõ các đối tượng, đường dây liên quan.
Vụ việc cho thấy sự cần thiết phải đánh giá chứng cứ một cách khách quan, toàn diện, làm rõ mối liên hệ giữa người, hàng hóa và hành vi cụ thể. Người trực tiếp vận chuyển hoặc có mặt tại thời điểm phát hiện tang vật không mặc nhiên là người tổ chức, chủ mưu hay biết rõ tính chất của hàng hóa. Việc xác định trách nhiệm phải căn cứ vào kết quả xác minh, điều tra và chứng cứ hợp pháp, tránh suy diễn hoặc kết luận chỉ từ một tình tiết đơn lẻ.
Tội phạm ma túy thường hoạt động theo đường dây, có sự phân công giữa các khâu tìm nguồn hàng, đóng gói, vận chuyển, trung chuyển, giao nhận và tiêu thụ. Các đối tượng có thể sử dụng nhiều tuyến, nhiều phương thức vận chuyển và nhiều chủ thể trung gian nhằm che giấu người tổ chức, điều hành. Vì vậy, công tác kiểm soát hải quan cần gắn chặt với cơ chế phối hợp, trao đổi thông tin và tổ chức đấu tranh giữa các lực lượng chức năng.
Trong phạm vi nhiệm vụ được giao, lực lượng Hải quan thực hiện thu thập, phân tích thông tin; quản lý rủi ro; kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu; phát hiện dấu hiệu nghi vấn và xử lý ban đầu theo thẩm quyền. Khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu tội phạm ma túy, cần kịp thời phối hợp với cơ quan Công an, Bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển và các cơ quan liên quan theo chức năng, nhiệm vụ, bảo đảm việc xác minh, xử lý được tiến hành thống nhất, không chồng chéo hoặc vượt quá thẩm quyền.
Việc phối hợp cần được triển khai từ khâu trao đổi thông tin, xác định đối tượng trọng điểm, tổ chức kiểm tra đến bảo quản, bàn giao tang vật, tài liệu và dữ liệu phục vụ điều tra. Đối với các vụ việc có dấu hiệu liên quan đến đường dây xuyên quốc gia, cần chú trọng khai thác thông tin về tuyến vận chuyển, phương thức giao nhận, các chủ thể liên quan và những dấu hiệu kết nối giữa các lô hàng để phục vụ công tác xác minh, mở rộng vụ việc theo quy định.
Khi vụ việc vượt quá thẩm quyền giải quyết của đơn vị, việc chuyển giao phải được thực hiện đúng trình tự, thủ tục, bảo đảm hồ sơ, tang vật và tài liệu liên quan được bàn giao đầy đủ, có biên bản, xác định rõ tình trạng và trách nhiệm quản lý. Đồng thời, cần duy trì việc phối hợp, cung cấp thông tin nghiệp vụ theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền, góp phần bảo đảm tính liên tục của quá trình xác minh, điều tra.
Bên cạnh phối hợp giữa các lực lượng chức năng, việc trao đổi thông tin với hãng hàng không, doanh nghiệp vận tải, doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát nhanh và các đơn vị logistics cũng có ý nghĩa thiết thực. Thông tin về hành trình, lịch sử giao nhận, người gửi, người nhận, đặc điểm hàng hóa và quá trình vận chuyển có thể hỗ trợ xác minh những nội dung chưa rõ trong hồ sơ khai báo hoặc kết quả kiểm tra thực tế. Việc tiếp nhận, khai thác và sử dụng các thông tin này phải bảo đảm đúng quy định về thẩm quyền, bảo mật thông tin và bảo vệ dữ liệu.
Để nâng cao hiệu quả phối hợp, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế trao đổi thông tin giữa các đơn vị; tăng cường tổ chức tập huấn, hội nghị trao đổi kinh nghiệm nghiệp vụ; cập nhật phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm ma túy và thống nhất cách thức phối hợp xử lý các tình huống phát sinh. Qua đó, nâng cao khả năng phát hiện sớm, xử lý kịp thời và mở rộng điều tra đối với các vụ việc có dấu hiệu liên quan đến đường dây, tổ chức tội phạm.
Trước sự thay đổi nhanh chóng về phương thức, thủ đoạn hoạt động của tội phạm ma túy, việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức Hải quan có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả công tác kiểm soát.
Trước hết, cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng phân tích thông tin, nhận diện rủi ro, khai thác dữ liệu, sử dụng trang thiết bị soi chiếu và kiểm tra thực tế hàng hóa. Nội dung tập huấn cần bám sát đặc điểm từng địa bàn, tuyến vận chuyển, loại hình xuất nhập khẩu và những phương thức, thủ đoạn mới phát sinh; kết hợp giữa nghiên cứu quy định pháp luật với phân tích các vụ việc điển hình để rút ra kinh nghiệm thực tiễn.
Cùng với đó, cần nâng cao kiến thức pháp luật về phòng, chống ma túy, kiểm soát hải quan, xử lý vi phạm hành chính, điều tra hình sự trong phạm vi thẩm quyền và các quy định về thu thập, bảo quản, bàn giao chứng cứ. Cán bộ thực hiện nhiệm vụ phải nắm vững giới hạn thẩm quyền, trình tự, thủ tục áp dụng đối với từng tình huống, bảo đảm hoạt động nghiệp vụ có căn cứ pháp lý rõ ràng.
Các đơn vị cũng cần chú trọng đầu tư, khai thác hiệu quả trang thiết bị kiểm tra, giám sát; nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ và phân tích dữ liệu; tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin nghiệp vụ theo quy định. Việc kết hợp giữa kinh nghiệm thực tiễn của cán bộ với công cụ kỹ thuật và phương pháp quản lý rủi ro hiện đại sẽ góp phần nâng cao khả năng phát hiện các lô hàng có nguy cơ cao, đồng thời sử dụng hiệu quả nguồn lực kiểm soát.
Đặc biệt, cần xây dựng ý thức trách nhiệm trong từng khâu xử lý vụ việc, từ tiếp nhận thông tin, lựa chọn đối tượng kiểm tra, phát hiện tang vật đến lập hồ sơ, bảo quản chứng cứ và phối hợp chuyển giao. Mỗi khâu đều phải bảo đảm tính chính xác, khách quan, thống nhất và tuân thủ quy định pháp luật.
Nâng cao hiệu quả công tác kiểm soát, phòng, chống tội phạm ma túy trong hoạt động hải quan không chỉ được đánh giá qua số vụ phát hiện hoặc khối lượng tang vật thu giữ, mà còn thể hiện ở chất lượng thông tin nghiệp vụ, khả năng nhận diện đúng rủi ro, tính chặt chẽ của hồ sơ và hiệu quả phối hợp trong xác minh, xử lý vụ việc.
Chủ động phòng ngừa, nhận diện chính xác dấu hiệu nghi vấn, bảo toàn tang vật, tài liệu, dữ liệu và xử lý đúng thẩm quyền là những yêu cầu xuyên suốt đối với lực lượng Hải quan. Thực hiện tốt các yêu cầu này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh với tội phạm ma túy, bảo đảm việc xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng quy định pháp luật, đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp và giữ vững an ninh, an toàn trên các tuyến hải quan.
