(Thanh tra) - Có hiệu lực thi hành từ ngày 1/5/2026, Luật Giám định tư pháp số 105/2025/QH15 đã thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng về cải cách tư pháp, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Với nhiều nội dung mới, luật không chỉ khắc phục những bất cập phát sinh trong thực tiễn mà còn nâng cao tính chuyên nghiệp, khách quan và hiệu quả của công tác giám định, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay.
Một trong những nội dung mới đáng chú ý của Luật Giám định tư pháp là việc bổ sung quy định về đối tượng áp dụng; nguyên tắc độc lập trong quá trình thực hiện giám định, đưa ra kết luận giám định và trách nhiệm quản lý Nhà nước trong hoạt động giám định tư pháp, trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng trong hoạt động này.
Đặc biệt, Luật đã quy định cụ thể hơn về các hành vi bị nghiêm cấm trong công tác giám định, nhất là bổ sung hành vi lạm dụng việc trưng cầu giám định tư pháp trong hoạt động tố tụng hình sự để thay thế công tác điều tra, thực hiện nghĩa vụ chứng minh của cơ quan tiến hành tố tụng.
So với quy định trước đây, Luật Giám định tư pháp đã bổ sung tiêu chuẩn giám định viên tư pháp đã qua khóa bồi dưỡng kiến thức pháp luật và nghiệp vụ giám định tư pháp; hằng năm phải tham gia khóa bồi dưỡng kiến thức pháp luật và nghiệp vụ giám định tư pháp.
Luật cũng phân định rõ về thẩm quyền giữa Trung ương và địa phương. Trong đó, bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao bổ nhiệm, miễn nhiệm giám định viên tư pháp, công nhận, hủy bỏ công nhận người giám định tư pháp theo vụ việc đối với người làm việc tại cơ quan, đơn vị thuộc thẩm quyền quản lý.
Còn chủ tịch UBND tỉnh, thành phố bổ nhiệm, miễn nhiệm giám định viên tư pháp, công nhận, hủy bỏ công nhận người giám định tư pháp theo vụ việc đối với người làm việc tại cơ quan, đơn vị, tổ chức thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương.
Về tổ chức giám định tư pháp, Luật đã sửa đổi, bổ sung tổ chức giám định tư pháp công lập của Viện kiểm sát nhân dân tối cao được thực hiện giám định chuyên ngành âm thanh, kỹ thuật số và điện tử; tổ chức giám định tư pháp công lập thuộc Công an tỉnh, thành phố thực hiện giám định chuyên ngành pháp y tử thi và giám định chuyên ngành pháp y thương tích.
Văn phòng giám định tư pháp được thành lập và đăng ký hoạt động trong lĩnh vực kỹ thuật hình sự gồm các chuyên ngành tài liệu, kỹ thuật số và điện tử, dấu vết đường vân; lĩnh vực văn hóa (chuyên ngành cổ vật, di vật, bản quyền tác giả) và các lĩnh vực tài chính, ngân hàng, xây dựng, tài nguyên.
Đáng chú ý, văn phòng giám định tư pháp không được thực hiện giám định tư pháp đối với các chuyên ngành ADN, tài liệu, kỹ thuật số và điện tử, dấu vết đường vân trong tố tụng hình sự. Trừ trường hợp được người trưng cầu giám định tư pháp trưng cầu trong trường hợp đặc biệt.
Ngoài ra, Luật còn bổ sung quy định văn phòng giám định tư pháp được thực hiện giám định tư pháp theo quy định của luật và dịch vụ giám định ngoài tố tụng tư pháp theo quy định của pháp luật.
Luật Giám định tư pháp đã sửa đổi, bổ sung quy định về trình tự, thủ tục giám định, như: Người trưng cầu giám định tư pháp có nghĩa vụ thông báo bằng văn bản cho người giám định tư pháp, tổ chức giám định tư pháp biết việc đình chỉ giải quyết vụ việc, vụ án để dừng việc thực hiện giám định; bổ sung 1 điều về đình chỉ việc thực hiện giám định; người giám định tư pháp được xem xét loại trừ, miễn, giảm trách nhiệm trong hoạt động giám định tư pháp; rút ngắn thời gian giám định tư pháp; quy định cụ thể hơn các trường hợp từ chối thực hiện giám định tư pháp, không thực hiện giám định tư pháp…
Bên cạnh các nội dung chuyên môn, Luật Giám định tư pháp còn sửa đổi, bổ sung chế độ, chính sách đối với người giám định tư pháp. Trong đó, người giám định tư pháp hưởng lương từ ngân sách Nhà nước trong lĩnh vực, chuyên ngành có tính chất nguy hiểm, độc hại, khó thu hút tham gia hoạt động giám định tư pháp được hưởng chính sách hỗ trợ đặc thù, vượt trội.
Mặt khác, tổ chức giám định tư pháp công lập được áp dụng chế độ thuê khoán tương xứng để thu hút chuyên gia giỏi, tổ chức chuyên môn có năng lực tốt ở ngoài khu vực Nhà nước tham gia hoạt động giám định.
Tuy nhiên, Luật Giám định tư pháp cũng đưa ra chế tài xử lý vi phạm trong hoạt động giám định tư pháp. Cụ thể, mọi tổ chức, cá nhân vi phạm quy định Luật Giám định tư pháp và quy định khác của pháp luật có liên quan thì bị xử lý theo quy định của pháp luật.
“Công chức, viên chức, sĩ quan Quân đội Nhân dân, sĩ quan Công an Nhân dân, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ được giao, vi phạm quy định về trưng cầu giám định, đánh giá, sử dụng kết luận giám định hoặc tiếp nhận, thực hiện giám định, thì tùy mức độ vi phạm mà bị xử lý trách nhiệm công vụ, trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật”, khoản 2, Điều 42 Luật Giám định tư pháp nêu rõ.
Có thể thấy, những nội dung mới được sửa đổi, bổ sung của Luật Giám định tư pháp đã thể hiện rõ định hướng hoàn thiện thể chế, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Việc triển khai hiệu quả các quy định này sẽ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động giám định, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, đồng thời tăng cường niềm tin của xã hội đối với pháp luật.
