(Thanh tra) - TS Nguyễn Thị Thu Nga, Trường Cán bộ Thanh tra cho rằng, việc hoàn thiện thể chế về kiểm tra của cơ quan quản lý Nhà nước là giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực. Đây được xem là một trong những yếu tố then chốt để bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính, đồng thời củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với bộ máy Nhà nước.
Ngày 31/3, chủ nhiệm đề tài khoa học “Hoàn thiện thể chế về kiểm tra của cơ quan quản lý Nhà nước” do TS Nguyễn Thị Thu Nga, Trường Cán bộ Thanh tra làm chủ nhiệm đã tổ chức hội thảo nhằm hoàn thiện đề cương nghiên cứu.
TS Nguyễn Thị Thu Nga cho biết, thanh tra, kiểm tra và giám sát là ba phương thức kiểm soát cơ bản trong quản lý Nhà nước.
Trong đó, hoạt động kiểm tra giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi tính thường xuyên, liên tục. Thông qua kiểm tra, cơ quan quản lý Nhà nước có thể theo dõi, đánh giá mức độ tuân thủ quy định, quy trình, từ đó kịp thời phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.
“Kiểm tra cũng góp phần ngăn ngừa sai phạm từ sớm, tránh để vi phạm kéo dài hoặc phát triển thành hệ thống” TS Nguyễn Thị Thu Nga cho biết.
Đặc biệt, kiểm tra thường là bước đi đầu tiên, cung cấp thông tin, dữ liệu quan trọng cho thanh tra và giám sát, giúp các hoạt động này có trọng tâm, trọng điểm hơn.
Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Thị Thu Nga, thể chế về kiểm tra của cơ quan quản lý Nhà nước hiện nay vẫn còn nhiều khoảng trống và bất cập cần được nghiên cứu, hoàn thiện.
Theo đó, hệ thống quy định pháp luật về kiểm tra còn phân tán, thiếu tính thống nhất. Dù chưa có một văn bản quy phạm pháp luật chuyên biệt về kiểm tra, nhưng nhiều quy định liên quan đã được ban hành trong các ngành, lĩnh vực khác nhau. Điều này dẫn đến tình trạng mỗi lĩnh vực áp dụng một cách tiếp cận riêng, thiếu nguyên tắc chung, dễ gây chồng chéo, trùng lặp hoặc bỏ sót.
Bên cạnh đó, ranh giới giữa kiểm tra và thanh tra vẫn chưa được phân định rõ ràng. Theo chủ nhiệm, dù Luật Thanh tra năm 2022 đã có bước điều chỉnh khi xác định kiểm tra là hoạt động thường xuyên của cơ quan quản lý nhà nước, còn thanh tra mang tính chuyên sâu, trọng điểm hơn, nhưng trên thực tế, việc áp dụng vẫn còn lúng túng.
Trong một số trường hợp, cơ quan chức năng lựa chọn hình thức kiểm tra thay vì thanh tra để tránh quy trình phức tạp, dẫn đến nguy cơ làm giảm hiệu quả kiểm soát.
Một điểm đáng chú ý khác là những thay đổi lớn trong tổ chức bộ máy Nhà nước thời gian gần đây cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động kiểm tra. Theo chủ trương tinh gọn bộ máy, nhiều cơ quan thanh tra đã được sắp xếp lại hoặc chấm dứt hoạt động, chuyển sang thực hiện chức năng kiểm tra trong phạm vi quản lý Nhà nước.
“Điều này khiến vai trò của kiểm tra ngày càng trở nên quan trọng, nhưng đồng thời cũng đặt ra bài toán về mô hình tổ chức và cách thức thực hiện sao cho hiệu quả”, TS Nguyễn Thị Thu Nga nhấn mạnh.
Thực tế cho thấy, khi không còn tổ chức thanh tra chuyên ngành, các bộ, ngành và địa phương phải chủ động thực hiện chức năng kiểm tra. Tuy nhiên, việc tổ chức lực lượng, xây dựng quy trình và xác định thẩm quyền cụ thể vẫn chưa được quy định rõ ràng, dẫn đến lúng túng trong triển khai.
Ngoài ra, dù đã có quy định về kiểm tra chuyên ngành, nhưng đây chỉ là một phần của hoạt động kiểm tra nói chung. Những yêu cầu mới về việc chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường ứng dụng công nghệ số và giảm kiểm tra trực tiếp vẫn chưa được thể chế hóa đầy đủ, khiến việc thực hiện gặp nhiều khó khăn.
Mặt khác, trong quá trình thực hiện kiểm tra, một số cơ quan gặp khó khăn khi làm việc với doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp có hiểu biết pháp lý sâu, do thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng. Việc áp dụng quy định không thống nhất giữa các cơ quan cũng làm giảm hiệu quả kiểm tra.
Đáng chú ý, tình trạng chồng chéo giữa kiểm tra và thanh tra vẫn diễn ra ở nhiều nơi, gây phiền hà cho doanh nghiệp và người dân. Có trường hợp cùng một nội dung nhưng trong một năm phải tiếp nhiều đoàn kiểm tra, thanh tra khác nhau, làm gia tăng gánh nặng tuân thủ và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh tiêu cực.
Để khắc phục tình trạng này, các chính sách mới đã đưa ra những quy định chặt chẽ hơn, như giới hạn số lần kiểm tra đối với doanh nghiệp trong một năm, tránh trùng lặp giữa kiểm tra và thanh tra, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động này. Tuy nhiên, để các quy định này đi vào thực tiễn, cần có một hệ thống thể chế đầy đủ, rõ ràng và thống nhất.
Do đó, việc nghiên cứu đề tài “Hoàn thiện thể chế về kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước” là hết sức cần thiết.
Mục tiêu chung của nghiên cứu là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, thể chế và thực tiễn, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước theo ngành, lĩnh vực. Đây được xem là một trong những yếu tố then chốt để bảo đảm kỷ luật, kỷ cương hành chính, đồng thời củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với bộ máy Nhà nước.
Tại hội thảo, các đại biểu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu đề tài, trong bối cảnh hiện nay, việc phân định giữa thanh tra và kiểm tra là cần thiết.
Đối với nội dung nghiên cứu, các đại biểu đề nghị làm rõ vai trò của kiểm tra chuyên ngành, đồng thời đi sâu nghiên cứu theo từng lĩnh vực cụ thể.
Đề tài cần phải xác định rõ phạm vi, bổ sung đặc điểm của hoạt động kiểm tra trong từng lĩnh vực và đề xuất giải pháp phù hợp khi bộ, ngành không còn tổ chức thanh tra. Bên cạnh đó, cần mở rộng đối tượng nghiên cứu, phân bổ lại tiêu chí và bổ sung căn cứ tiến hành kiểm tra.
