Sách giáo khoa điện tử thường bị vi phạm bản quyền. Ảnh minh hoạ. Nguồn: I.T

Muôn vàn chiêu trò “ăn cắp” tri thức

“Bức tranh” về thực trạng của ngành xuất bản số được Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Nguyễn Ngọc Bảo chia sẻ mới đây tại hội nghị triển khai các giải pháp thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 38 trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử.

Ông cho biết, cùng với sự phát triển nhanh của các nền tảng nội dung số, tình trạng xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản đang dịch chuyển rất mạnh từ môi trường truyền thống sang môi trường số với những biến tướng vô cùng phức tạp.

Nếu như trước đây, vi phạm chủ yếu xoay quanh việc in lậu, photo trái phép hay cao tay hơn là scan sách giấy để chia sẻ file PDF trên các diễn đàn trực tuyến, thì nay mọi thứ đã thay đổi.

Các đối tượng vi phạm khôn ngoan tận dụng mạng xã hội, ứng dụng di động và cả những sàn thương mại điện tử để phát tán trái phép các tệp PDF, EPUB, audiobook.

Tinh vi hơn, nhiều đối tượng đội lốt việc “review sách” hay “chia sẻ kiến thức” để đăng tải toàn bộ nội dung tác phẩm, hoặc ngang nhiên mở các buổi phát sóng trực tiếp đọc toàn bộ nội dung xuất bản phẩm, thu hút hàng nghìn người xem.

Các nhóm sách bị “đạo tặc” mạng nhắm đến nhiều nhất chính là sách giáo khoa, sách bổ trợ, sách tiếng Anh, sách văn học, sách thiếu nhi và sách kỹ năng, bởi nhu cầu sử dụng rất lớn của độc giả.

Điều đáng lo ngại là các hành vi vi phạm này không còn bộc phát lẻ tẻ mà đã được tổ chức bài bản, gắn liền với cơ chế tạo lượt xem, tương tác để thu lợi nhuận từ quảng cáo trên các nền tảng xuyên biên giới.

Ông Nguyễn Ngọc Bảo cung cấp thông tin đáng quan tâm, qua khảo sát năm 2023, doanh nghiệp ứng dụng âm thanh Fonos đã phải đau đầu cung cấp 190 đường link nghi vấn vi phạm, Waka phát hiện 184 đường link, trong khi Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội cũng ghi nhận 14 đường link tương tự.

Sự manh động của các đối tượng này đã gây ra hậu quả nặng nề. Theo ước tính, nạn vi phạm bản quyền trên môi trường số làm “bốc hơi” khoảng 7.000 tỷ đồng mỗi năm của ngành nội dung số Việt Nam. Nhiều nhà xuất bản thừa nhận doanh thu của họ sụt giảm nghiêm trọng từ 20-30% chỉ vì sự lộng hành của các bản sao lưu lậu.

Các nhóm sách bị “đạo tặc” mạng nhắm đến nhiều nhất là sách giáo khoa, sách bổ trợ, sách tiếng Anh... Ảnh: Hải Hà

“Biết bị ăn cắp nhưng khó bắt tận tay”

Trước thực trạng "biết bị ăn cắp nhưng khó bắt tận tay" do các đối tượng liên tục thay đổi tên miền, giấu mặt sau máy chủ nước ngoài và khó khăn trong việc lập chứng cứ số, ngành xuất bản xác định không thể mãi chạy theo xử lý “phần ngọn”. Việc nâng cao năng lực công nghệ để chủ động bảo vệ bản quyền số được coi là chiếc “chìa khóa” vạn năng.

Từ góc độ cơ quan quản lý Nhà nước về bản quyền, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh, sự cần thiết phải chuyển sang mô hình quản trị chủ động, kết hợp hài hòa giữa biện pháp pháp lý và biện pháp kỹ thuật.

Giải pháp mang tính đột phá được đưa ra là phải gắn mã định danh số thống nhất cho từng xuất bản phẩm điện tử. Mỗi cuốn sách điện tử khi tung ra thị trường sẽ mang một “chứng minh thư” riêng gắn với thông tin tác giả, đơn vị phát hành và thời hạn cấp phép.

Cùng với đó, việc áp dụng công nghệ watermark cá nhân hóa sẽ tạo ra các dấu nhận diện ẩn hoặc hiện trên mỗi bản sao hợp pháp, giúp cơ quan quản lý lập tức truy vết được nguồn phát tán ban đầu nếu cuốn sách bị chia sẻ trái phép lên mạng.

Bà Oanh cũng đề xuất mỗi nhà xuất bản phải thiết lập một đầu mối phản ứng nhanh chuyên trách để lập chứng cứ, phối hợp cùng cơ quan quản lý gửi yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm theo các Điều 113, 114 của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP.

Đồng quan điểm về sử dụng sức mạnh công nghệ, ông Vũ Ngọc Trinh, Phó Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất, ngành xuất bản cần nhanh chóng xây dựng một cơ sở dữ liệu đồng bộ, kết nối liên thông giữa các cơ quan quản lý, nhà xuất bản và đơn vị phát hành.

Việc mạnh dạn ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) không chỉ giúp định hình, giám sát hành vi vi phạm trên không gian Internet mà còn hỗ trợ phân tích sâu sắc nhu cầu thực tiễn của bạn đọc.

Chỉ khi trang bị đầy đủ bằng công nghệ, ngành xuất bản số mới có thể tự tin kiến tạo một môi trường kinh doanh minh bạch, an toàn và phát triển bền vững trong dòng chảy hối hả của nền kinh tế tri thức.

Bài 3 - Bản quyền là “huyết mạch”: Đi tìm lời giải từ cái bắt tay của “4 nhà”