(Thanh tra) - Ma túy gây ra nhiều hệ lụy. Những mái nhà đổ vỡ, những đứa trẻ lớn lên trong thiếu vắng cha mẹ và những khoảng trống kéo dài nhiều thế hệ. Ở vùng cao Lào Cai, cuộc chiến với ma túy không diễn ra theo những vụ việc đơn lẻ mà vận hành như một dòng chảy ngầm, nơi từng biến động dân cư, từng dấu hiệu bất thường đều được theo dõi và phản ứng kịp thời.
Đêm xuống trên những con dốc đá Mù Cang Chải. Sương phủ kín lối đi. Ánh đèn xe máy loang loáng như những vệt sáng mỏng giữa núi rừng.
Trong không gian tĩnh lặng ấy, những cuộc trao đổi nghiệp vụ vẫn diễn ra liên tục. Thông tin về đối tượng nghi nghiện, biến động nhân khẩu, hay những trường hợp rời khỏi địa bàn không rõ lý do… được cập nhật về trung tâm chỉ huy Công an tỉnh Lào Cai gần như ngay lập tức.
Không còn là những vụ việc riêng lẻ. Cuộc chiến với ma túy đã chuyển sang trạng thái kiểm soát liên tục. Mỗi bản làng trở thành một “điểm dữ liệu sống” trong bản đồ an ninh.
Nhưng phía sau hệ thống đó là những phận người. Giàng Su Tu (SN 1978, thôn Màng Mủ, xã Mù Cang Chải) đang chấp hành án tại trại giam thuộc Công an tỉnh Lào Cai. Cánh cửa trại giam khép lại cũng là lúc cuộc đời anh bị đặt vào một trật tự khác, nơi mọi sai lầm không còn đường quay lại.
Không khí kỷ luật, im lặng kéo dài, những giờ lao động lặp lại… buộc con người phải đối diện với chính mình.
Nhưng bản án không bắt đầu từ trại giam. Nó bắt đầu từ những đứt gãy trong đời sống xã hội bên ngoài.
Ở thôn Màng Mủ, chị Hờ Thị Dở, vợ anh một mình nuôi 4 con nhỏ. Mỗi ngày của chị là một cuộc xoay xở không dứt: gạo, tiền học, ốm đau và nỗi lo lớn nhất, những đứa trẻ sẽ đi về đâu khi thiếu bàn tay cha.
Không có tiếng than khóc. Chỉ có sự lặng lẽ kéo dài qua từng bữa cơm, từng buổi chiều trên nương.
Ở một góc khác của bản làng, ông Giàng Nhà Chư (SN 1965) sống trong một bi kịch ba lớp. 2 người con liên quan đến ma túy. Một người đang cai nghiện bắt buộc, một người đang chấp hành án. Con rể cũng không thoát khỏi vòng xoáy đó.
2 đứa cháu ngoại lớn lên trong thiếu vắng cha mẹ. Người già trở thành điểm tựa cuối cùng.
Ma túy, trong những câu chuyện này, không chỉ là hành vi vi phạm. Nó là một vết nứt lan sang nhiều thế hệ.
Trên toàn địa bàn, những chiến dịch phòng, chống ma túy được triển khai đồng bộ. 23 buổi tuyên truyền với hơn 3.500 lượt người tham gia. 6 vụ việc với 11 đối tượng bị xử lý. 10 trường hợp đưa đi cai nghiện bắt buộc, 11 trường hợp cưỡng chế. 154 trường hợp nghi vấn được xét nghiệm, phát hiện 17 trường hợp dương tính. 137 trường hợp còn lại được ký cam kết quản lý. 75 trường hợp vắng mặt nghi nghiện được rà soát, trong đó 52 trường hợp đã xác định nơi cư trú.
Những con số này không đứng riêng lẻ. Chúng là dấu vết của một cách làm mới: không chỉ xử lý khi vi phạm xảy ra, mà tìm cách chặn nó từ trước khi hình thành.
Dữ liệu dân cư được đưa vào theo dõi di biến động. Các điểm giáp ranh được siết chặt để tránh trở thành “vùng trũng” tội phạm. Các nhóm nguy cơ được quản lý thường xuyên, cập nhật liên tục.
Cùng với đó là hệ thống mô hình được dựng từ cơ sở: “Thôn bản không ma túy”, “Chi bộ không ma túy”, “Trường học không ma túy”.
Không phải khẩu hiệu. Đó là mạng lưới giữ người ở lại trong đời sống bình thường.
Một điểm nhấn là mô hình “Hợp đồng tương lai”. Người sau cai nghiện có tiến bộ được hỗ trợ mở sổ tiết kiệm, tạo vốn sinh kế, đồng thời có cam kết đồng hành tái hòa nhập.
Không chỉ là tiền. Đó là một cách giữ họ không rơi lại vào khoảng tối cũ.
Một số người sau cai trở thành người tuyên truyền ngay tại cộng đồng khi bản thân hiểu rõ nhất giá trị của việc quay lại.
Sùng A Mùa, Bí thư Chi bộ thôn Cung 11, xã Mù Cang Chải là một trường hợp đặc biệt. Từng có quá khứ liên quan đến ma túy, sau cai nghiện và trở về, anh không bị gạt ra bên lề. Ngược lại, anh trở thành cán bộ cơ sở, tham gia vận động người dân phòng, chống tệ nạn.
“Tôi hiểu cảm giác của những người từng lầm đường. Chỉ cần có niềm tin và quyết tâm, ai cũng có thể đứng dậy. Bỏ ma túy thì mới có tương lai, mới có hạnh phúc”, anh nói.
Câu nói ngắn, nhưng phía sau là một thực tế dài: niềm tin chỉ tồn tại khi xã hội còn mở một cánh cửa quay lại.
Thiếu tướng Cao Minh Huyền, Giám đốc Công an tỉnh Lào Cai nhấn mạnh: Phòng, chống ma túy không thể dừng ở xử lý từng vụ việc. Trọng tâm là quản lý bằng dữ liệu dân cư, kiểm soát di biến động, khóa các khu vực giáp ranh, và quan trọng nhất là giải bài toán sinh kế cho người sau cai và nhóm nguy cơ cao. Nếu không giữ được con người, thì không thể giữ được địa bàn.
Từ những bản làng vùng cao, cuộc chiến với ma túy đang chuyển dịch sang một cách tiếp cận khác: chặt chẽ hơn, dữ liệu hơn, nhưng cũng con người hơn.
Không chỉ là trấn áp. Mà là giữ lại những người có nguy cơ bị đẩy ra ngoài hệ thống xã hội.
Khi con người còn được giữ lại bằng pháp luật, bằng sinh kế, và bằng một cơ hội quay về thì “vùng xanh” không chỉ tồn tại trên bản đồ quản lý, mà hiện diện trong đời sống thật của từng bản làng.
