(Thanh tra) - Để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng từ 10%/năm giai đoạn 2026-2030, Việt Nam cần tạo “bước nhảy” về năng suất lao động khi dư địa từ lao động giá rẻ, vốn, tài nguyên ngày càng thu hẹp.
Yêu cầu đặt ra là đưa tốc độ tăng năng suất lên khoảng 8,5-9% mỗi năm, dựa trên công nghệ, chất lượng nhân lực, hiệu quả đầu tư cùng những cải cách mạnh mẽ về thể chế.
Tăng năng suất lao động là chìa khóa cốt lõi và là động lực quyết định để Việt Nam đạt được mục tiêu tăng trưởng kinh tế từ 10%/năm giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh phải đi cùng nâng cao chất lượng và năng lực cạnh tranh.
Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng - Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên đặt ra yêu cầu không chỉ về tốc độ mà còn về chất lượng tăng trưởng.
Tăng trưởng kinh tế Việt Nam thời gian qua được hỗ trợ bởi hai yếu tố chính là năng suất lao động tăng bình quân khoảng 5,6% mỗi năm và dân số tăng khoảng 1% mỗi năm. Tuy nhiên, đóng góp từ yếu tố dân số sẽ giảm dần khi tốc độ tăng dân số chậm lại.
Mục tiêu tăng trưởng 2 con số mở ra kỳ vọng về một giai đoạn phát triển mới, song cũng đặt nền kinh tế trước yêu cầu thay đổi căn bản động lực tăng trưởng. Khi quy mô lực lượng lao động khó tiếp tục tăng nhanh, tài nguyên hữu hạn, chi phí đầu vào gia tăng, khả năng tạo thêm giá trị trên mỗi lao động trở thành yếu tố có tính quyết định đối với tốc độ phát triển.
Số liệu thống kê cho thấy, giai đoạn 2019-2024, dân số Việt Nam tăng bình quân 0,99% mỗi năm, nhưng dự báo giảm còn khoảng 0,68% vào năm 2029. Do đó, để bù đắp phần tăng trưởng từ lao động, năng suất lao động cần tăng tốc lên 8,5-9% mỗi năm.
Đến năm 2025, năng suất lao động ước đạt 245 triệu đồng/lao động, tương đương 9.809 USD/lao động, tăng 6,83%. Đà cải thiện ngày càng rõ, song khoảng cách với nhiều nền kinh tế trong khu vực vẫn khá lớn. Theo số liệu được dẫn từ Bộ Tài chính, năng suất lao động Việt Nam hiện ước bằng khoảng 60% Thái Lan, 40% Malaysia, chưa bằng một phần mười so với Singapore.
Nếu nỗ lực thì mục tiêu tăng trưởng 2 con số vẫn có thể đạt được, nhưng thách thức là rất lớn.
Theo TS. Nguyễn Văn Thuật, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính), để tăng trưởng đạt từ 10%/năm giai đoạn 2026-2030, lao động giá rẻ, vốn, tài nguyên khó tiếp tục giữ vai trò lợi thế chủ yếu. Năng suất lao động phải trở thành động lực trung tâm, đồng thời là nhiệm vụ cấp thiết có tính quyết định đối với mục tiêu phát triển.
Điểm nghẽn trước hết nằm ở cơ cấu lao động. Năm 2025, khu vực nông, lâm nghiệp, thủy sản vẫn có khoảng 13,5 triệu lao động, chiếm 25,7% tổng số người có việc làm, trong khi năng suất của khu vực này đạt hơn 43% mức bình quân toàn nền kinh tế. Một lượng lớn lao động vẫn tập trung ở những công việc giản đơn, thời vụ, giá trị gia tăng thấp.
Quá trình dịch chuyển lao động khỏi nông nghiệp đã diễn ra khá nhanh, song dòng lao động chủ yếu đi vào các ngành chế biến, chế tạo có năng suất chưa cao hoặc những ngành dịch vụ thu nhập thấp. Vì thế, thay đổi cơ cấu việc làm chưa tạo ra mức cải thiện tương xứng đối với năng suất chung, cho thấy bài toán nằm ở “chất lượng dịch chuyển” thay vì đơn thuần là “tốc độ dịch chuyển”.
Vẫn theo TS. Nguyễn Văn Thuật, một điểm nghẽn khác là năng suất nội ngành chưa tạo được bước đột phá. Nhiều ngành vẫn tăng trưởng dựa trên mở rộng quy mô sản xuất, sử dụng nhiều lao động, hàm lượng công nghệ còn thấp. Công nghiệp chế biến, chế tạo giữ vai trò động lực, song nhiều sản phẩm xuất khẩu vẫn dựa trên công nghệ thấp hoặc trung bình, khiến giá trị gia tăng tạo ra trong nước còn hạn chế.
Ở nhóm công nghệ cao, khu vực đầu tư nước ngoài giữ vai trò đáng kể, song phương thức sản xuất vẫn phổ biến ở khâu nhập linh kiện, gia công, lắp ráp… Bởi vậy, chuyển từ tư duy “tăng vốn” sang “tăng hiệu quả của vốn” cần trở thành một trong những thay đổi quan trọng trong mô hình tăng trưởng giai đoạn tới.
Công nghệ có thể tạo ra bước chuyển mạnh nhất. Theo các chuyên gia kinh tế, khoảng 5-7% doanh nghiệp “đầu đàn” đã ứng dụng công nghệ tương đối tốt, đạt năng suất cao, trong khi phần lớn doanh nghiệp còn lại chuyển đổi chậm. Nếu công nghệ tập trung trong một nhóm nhỏ, năng suất toàn nền kinh tế khó tạo được bước nhảy đủ lớn.
Khi năng suất lao động tăng từ mức 6-7% lên 8,5-9% mỗi năm, chất lượng của mô hình tăng trưởng cũng phải thay đổi tương ứng. Do đó, TS. Nguyễn Văn Thuật cho rằng cần tập trung phát triển, ứng dụng khoa học - công nghệ, thúc đẩy tự động hóa dây chuyền sản xuất, số hóa hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Muốn vậy, mở rộng cơ hội giáo dục, nâng chất lượng đào tạo nguồn nhân lực, đặc biệt nhân lực chất lượng cao, cần được coi là ưu tiên trong giai đoạn phát triển mới.
Bên cạnh kỹ năng, chính sách tiền lương cũng có quan hệ trực tiếp với động lực làm việc. Tiền lương vì thế cần được nhìn nhận trong mối quan hệ với năng suất, chất lượng việc làm, khả năng giữ chân nhân lực có kỹ năng của doanh nghiệp.
Đây cũng là yêu cầu được ông Hồ Sỹ Hùng - Chủ tịch VCCI nhấn mạnh, muốn tăng trưởng nhanh mà vẫn bền vững, cần tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị nguồn lực thông qua đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất, chuyển đổi số và sử dụng hiệu quả năng lượng, tài nguyên.
Những chuyển dịch này cho thấy tăng trưởng 2 con số không thể chỉ được giải quyết bằng việc gia tăng đầu tư hay mở rộng quy mô sản xuất. Động lực quan trọng hơn nằm ở khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, nâng năng suất lao động và hình thành những ngành, lĩnh vực, mô hình kinh doanh mới.
