(Thanh tra) - Bước vào giai đoạn nước rút cuối năm 2026, vùng kinh tế trọng điểm phía Nam chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ của các đại dự án hạ tầng, khu công nghiệp và đô thị. Tuy nhiên, đằng sau không khí thi công khẩn trương lại là nguy cơ khủng hoảng nguồn cung đá xây dựng. Bài toán vật liệu đang trở thành "nút thắt" chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ hàng loạt dự án trọng điểm quốc gia.
Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam - đặc biệt là trục kết nối TPHCM với các tỉnh Đông Nam Bộ như Bình Dương cũ, TP Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu cũ, Tây Ninh đang trải qua chu kỳ phát triển hạ tầng giao thông quy mô lớn nhất từ trước đến nay.
Nhằm mở rộng không gian phát triển, giải tỏa áp lực nội đô và kết nối chuỗi cung ứng công nghiệp, hàng loạt đại dự án đang đồng loạt tăng tốc: Hệ thống đường Vành đai 3, Vành đai 4 TPHCM, các tuyến cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu, TPHCM - Chơn Thành, Bến Lức - Long Thành... Tất cả những dự án trên đều đòi hỏi một khối lượng đá xây dựng khổng lồ.
Đặc biệt, siêu dự án Sân bay Quốc tế Long Thành với các hạng mục đường cất hạ cánh, sân đỗ, nhà ga hành khách T1, T2 và hệ thống đường giao thông kết nối cũng đang tiêu thụ nguồn đá xây dựng cực kỳ lớn với những yêu cầu khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật.
Song song với đó, việc nâng cấp, mở rộng cụm cảng biển Cái Mép - Thị Vải, cảng Cần Giờ, khu đô thị Vinhomes Green Paradise và hệ thống kho bãi logistics liên vùng càng khiến nhu cầu đá dăm gia cố nền móng, bê tông chịu tải nặng tăng vọt.
Sự giao thoa giữa các siêu dự án này đã tạo ra một làn sóng cầu vượt xa khả năng cung ứng bình thường của thị trường. Theo tìm hiểu của PV, chất lượng và trữ lượng đá xây dựng tại khu vực phía Nam (chủ yếu tập trung ở Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh và Bà Rịa - Vũng Tàu) được đánh giá rất cao về độ bền cơ học, là nguồn vật liệu nền tảng cho hạ tầng.
Tính đến năm 2026, toàn khu vực TPHCM và các vùng lân cận có gần 100 mỏ đá xây dựng đang hoạt động hoặc nằm trong quy hoạch điều tiết khẩn cấp. Trong đó, Đồng Nai được xem là "thủ phủ" với 46 mỏ đá công suất lớn, khu vực TPHCM có khoảng 40 giấy phép còn hiệu lực cùng các cụm mỏ quan trọng tại Bình Dương cũ.
Tuy nhiên, nguồn cung thực tế đang chịu gánh nặng lớn khi nhiều mỏ đá giáp ranh lâu đời (như mỏ đá Dĩ An) đã hết hạn khai thác và chuyển sang quá trình đóng cửa, cải tạo cảnh quan đô thị.
Chia sẻ về thực trạng thiếu hụt nguồn cung, ông Lê Đức Sâm - đại diện một doanh nghiệp cung cấp đá xây dựng ngậm ngùi cho biết, ngay từ quý III/2026, tình hình cung ứng đá cho các công trình đã trở nên rất khan hiếm. So với đầu năm, sản lượng cung ứng bị các chủ đầu tư cắt giảm nhiều do bước vào giai đoạn cao điểm đầu tư công. Dự báo trong quý IV/2026, nguồn cung còn khó khăn hơn nữa, các doanh nghiệp sẽ rất vất vả mới mua đủ sản lượng phục vụ sản xuất.
Sự thiếu hụt vật liệu không còn là cảnh báo trên lý thuyết mà đã hiện hữu rõ nét qua các con số thống kê cụ thể.
Theo số liệu từ Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM cung cấp đến PV Báo Thanh tra, chỉ tính riêng trong những tháng cuối năm 2026, tổng nhu cầu vật liệu xây dựng cho các công trình trọng điểm, dự án đầu tư tư nhân và dân sinh trên địa bàn đã chạm mốc 71,22 triệu m³.
Trong nhu cầu khổng lồ đó, đá xây dựng chiếm tới 11,49 triệu m³, đứng cạnh 41,77 triệu m³ cát san lấp, 13,09 triệu m³ đất san lấp và 4,87 triệu m³ cát xây dựng.
Dịp cuối năm 2026, khi nhu cầu tăng đột biến trong một thời gian ngắn khiến áp lực đè nặng lên chuỗi cung ứng. Đá xây dựng là nhóm vật liệu nền tảng, xuất hiện ở hầu hết các hạng mục từ san nền, làm móng đến sản xuất bê tông chịu lực. Do đó, chỉ cần một sự đứt gãy nhỏ hoặc chậm trễ trong nguồn cung đá cũng đủ sức làm chậm tiến độ toàn bộ một đại công trường.
Đánh giá về tình hình hiện tại, ông Phan Tấn Đạt - Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Khoáng sản TPHCM nhận định, thị trường vật liệu xây dựng phía Nam đang đứng trước một giai đoạn bùng nổ nhu cầu chưa từng có.
Động lực chính đến từ việc quyết tâm đầu tư đồng bộ hệ thống giao thông, phát triển đô thị, mở rộng không gian công nghiệp và tăng cường kết nối liên vùng giữa TPHCM với các tỉnh Đông Nam Bộ. Triển vọng trung và dài hạn của ngành đá xây dựng là rất tích cực, nhưng bài toán trước mắt lại đặt ra nhiều thách thức gay gắt về chất lượng, tiến độ cung ứng, nguồn gốc vật liệu và an toàn môi trường.
Phân tích sâu hơn về nguyên nhân dẫn đến "cơn khát" đá xây dựng, các chuyên gia chỉ ra rằng bài toán không đơn thuần nằm ở trữ lượng nằm dưới lòng đất hay công suất thiết kế của các mỏ.
Đá xây dựng là loại vật liệu có khối lượng rất lớn nhưng giá trị trên mỗi đơn vị trọng lượng lại tương đối thấp. Chính đặc thụ này khiến chi phí vận chuyển, logistics chiếm tỷ trọng cực kỳ lớn trong giá thành vật liệu khi đưa đến công trường. Khả năng cung ứng thực tế vì thế phụ thuộc chặt chẽ vào vị trí địa lý của mỏ, năng lực chế biến tại chỗ, số lượng phương tiện vận chuyển và mức độ kết nối hạ tầng giao thông từ mỏ đến dự án.
Trong ngắn hạn, khi hàng loạt công trình đồng loạt bước vào giai đoạn tăng tốc thi công cao điểm cuối năm 2026, hiện tượng tắc nghẽn nguồn cung cục bộ và biến động giá là khó tránh khỏi. Thế nhưng, về trung và dài hạn, khu vực Đông Nam Bộ hoàn toàn có nền tảng vững chắc để vượt qua nhờ tiềm năng tài nguyên phong phú và lực lượng doanh nghiệp khai thác, chế biến nhiều kinh nghiệm.
Để giải quyết căn cơ bài toán này, ông Phan Tấn Đạt cho rằng, sự chủ động thích ứng của doanh nghiệp là chưa đủ. Cần có một cơ chế phối hợp đồng bộ và sớm hơn giữa các bên: Chủ đầu tư, nhà thầu thi công và đơn vị cung ứng vật liệu.
"Khi các doanh nghiệp cung ứng được minh bạch và cung cấp sớm thông tin chi tiết về khối lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật cũng như lộ trình tiến độ sử dụng đá, họ mới có thể chủ động đầu tư nâng cấp thiết bị, tổ chức lại kế hoạch khai thác và tăng cường liên kết trong chuỗi cung ứng. Đây chính là chìa khóa để ngành khoáng sản chuẩn bị nguồn hàng hiệu quả, tối ưu hóa chi phí vận chuyển, vừa đáp ứng mốc tiến độ khắt khe của các siêu dự án, vừa bảo đảm mục tiêu phát triển bền vững cho toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam" - Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Khoáng sản TPHCM cho biết.
Bài 2: Tạo cơ chế đặc thù để mở đường cho tài nguyên
