(Thanh tra) - Khi nhu cầu điện tăng cùng mục tiêu tăng trưởng hai con số, tiết kiệm điện đang chuyển từ một giải pháp giảm chi phí thành "mệnh lệnh" của an ninh năng lượng quốc gia.
Từ một giải pháp tiết giảm chi phí, tiết kiệm điện đã trở thành một nội dung trọng tâm trong chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Điều này được thể hiện xuyên suốt từ Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010, Luật sửa đổi năm 2025 đến Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị.
Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các cơ quan, doanh nghiệp xây dựng kế hoạch, chỉ tiêu sử dụng năng lượng; đồng thời siết chặt các tiêu chuẩn, quy chuẩn về hiệu suất năng lượng.
Bộ Công Thương cũng đang đẩy mạnh kiểm toán năng lượng, hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, phát triển mạng lưới chuyên gia tư vấn và nghiên cứu việc hỗ trợ các dự án tiết kiệm năng lượng.
Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), tiết kiệm năng lượng sẽ tiếp tục là một trong những chiến lược trọng tâm của Việt Nam trong những năm tới.
Ông Dũng cho biết mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số sẽ kéo theo nhu cầu năng lượng và điện năng tăng mạnh, trong khi chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro từ biến động địa chính trị.
Bên cạnh đó, các yêu cầu về giảm phát thải, thuế carbon và các cơ chế xanh tại các thị trường xuất khẩu lớn cũng đang đặt ra áp lực mới đối với hệ thống năng lượng.
Trước những thách thức này, Chính phủ xác định sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là một trong những giải pháp trọng tâm. Các cơ quan, doanh nghiệp được yêu cầu xây dựng kế hoạch, chỉ tiêu và định mức sử dụng năng lượng; đồng thời tăng cường kiểm soát các tiêu chuẩn, quy chuẩn về hiệu suất năng lượng.
"Bộ Công Thương đang đẩy mạnh kiểm toán năng lượng, hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện dư địa tiết kiệm, kết nối với các đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ và nghiên cứu thành lập Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả nhằm hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các dự án chuyển đổi công nghệ", ông Dũng cho hay.
Hơn một thập kỷ thúc đẩy tiết kiệm năng lượng
Từ Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả năm 2010 đến Luật sửa đổi năm 2025, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.
Kết quả, giai đoạn 2006 - 2010 cả nước tiết kiệm gần 5% nhu cầu năng lượng so với kịch bản cơ sở; giai đoạn 2011 - 2015 tiết kiệm khoảng 6,5% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc, cho thấy dư địa và hiệu quả lớn từ các giải pháp tiết kiệm năng lượng.
Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch VECEA
Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA), cho rằng tiết kiệm điện cần được thực hiện thường xuyên, liên tục ở tất cả các khâu từ sản xuất, truyền tải đến sử dụng điện.
Theo ông Hiệp, để khai thác hiệu quả nguồn "điện tiết kiệm", cần có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Nhà nước hoàn thiện cơ chế chính sách; doanh nghiệp thực hiện kiểm toán năng lượng, đầu tư công nghệ và xây dựng hệ thống quản lý năng lượng; còn người dân cần hình thành thói quen sử dụng điện thông minh, ưu tiên các thiết bị có hiệu suất năng lượng cao.
Theo ông Ngô Sơn Hải, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm chi phí sử dụng điện mà còn góp phần bảo đảm an ninh năng lượng và giảm áp lực đầu tư cho hệ thống điện quốc gia.
Ông Hải cho biết, với tốc độ tăng trưởng nhu cầu điện hiện nay, mỗi năm Việt Nam cần bổ sung khoảng 4.000 - 5.000 MW công suất nguồn điện mới. Trong khi đó, để đưa vào vận hành 1.000 MW điện khí LNG hoặc điện gió ngoài khơi thường phải mất từ 3 - 4 năm sau khi hoàn tất các thủ tục đầu tư.
"Chỉ cần tiết kiệm khoảng 2% công suất tiêu thụ điện, chúng ta đã có thể giảm nhu cầu đầu tư khoảng 1.000 MW nguồn điện mới", ông Hải dẫn chứng và cho hay tiết kiệm điện còn giúp hạn chế việc phải huy động các nguồn điện có giá thành cao trong giờ cao điểm, qua đó giảm chi phí vận hành chung của toàn hệ thống điện.
Ông Trần Viết Nguyên, Phó Trưởng ban Kinh doanh và Mua bán điện của EVN, cho rằng tiết kiệm điện chính là "nguồn năng lượng đầu tiên" bởi đây là giải pháp dễ thực hiện và có chi phí thấp nhất.
Theo ông Nguyên, các thống kê của Ngân hàng Thế giới và nhiều chuyên gia cho thấy chi phí để tiết kiệm được 1 kWh điện chỉ bằng khoảng 1/4 đến 1/5 chi phí để tạo ra 1 kWh điện mới từ khâu phát điện, truyền tải đến phân phối.
Ông Nguyên cũng cho biết EVN đang triển khai nhiều chương trình sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả trên phạm vi cả nước.
"Đến nay, phần lớn khách hàng sử dụng điện đã nhận thức rõ vai trò của tiết kiệm điện đối với an ninh năng lượng và bảo vệ môi trường. Nhiều hộ gia đình, doanh nghiệp cũng chủ động áp dụng các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt", ông Nguyên cho hay.
Tuy nhiên, để biến tiết kiệm điện thành một nguồn lực cho tăng trưởng, điều quan trọng không chỉ là chính sách mà còn là thay đổi cách tiếp cận.
Ông Đặng Nguyễn Ngữ, Tổng Giám đốc Schneider Electric Việt Nam và Campuchia, cho rằng tiết kiệm điện không có nghĩa là cắt giảm sản xuất hay hạn chế nhu cầu sử dụng điện một cách máy móc. Mục tiêu là sử dụng điện hiệu quả hơn để tạo ra giá trị lớn hơn với mức tiêu thụ thấp hơn.
Theo ông, sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn mới trong quản lý năng lượng. Các mô hình nhà thông minh, tòa nhà thông minh, nhà máy thông minh hay lưới điện thông minh ngày càng được triển khai rộng rãi. AI có thể theo dõi, phân tích và tối ưu hóa việc sử dụng điện theo thời gian thực, giúp giảm tiêu hao năng lượng và nâng cao hiệu quả vận hành.
Những tư duy còn cản trở tiết kiệm điện
Theo ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh, khu vực hộ gia đình - chiếm khoảng 30% nhu cầu tiêu thụ điện - vẫn còn nhiều hạn chế trong nhận thức về tiết kiệm điện.
Một số quan niệm phổ biến là "có tiền thì được dùng nhiều", chưa thấy hết tác động của việc sử dụng điện vượt ngưỡng công suất đối với chi phí đầu tư và vận hành của hệ thống điện. Nhiều người cũng chưa hiểu vì sao điện là loại hàng hóa đặc biệt, càng sử dụng nhiều càng phải trả giá cao hơn.
Theo ông Sơn, cơ chế tài chính cho điều chỉnh phụ tải điện vẫn chưa hoàn thiện; trong khi từ doanh nghiệp đến người dân vẫn có xu hướng ưu tiên thiết bị giá rẻ thay vì hiệu suất năng lượng.
Bên cạnh đó, thói quen theo dõi dữ liệu tiêu thụ điện hằng ngày vẫn chưa phổ biến dù ngành điện đã cung cấp các công cụ hỗ trợ.
Lãnh đạo Schneider Electric cho rằng tiết kiệm điện không chỉ là giải pháp giảm chi phí mà đang trở thành năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp, đồng thời là một phần không thể tách rời trong quá trình chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.
"Thực hành tiết kiệm không còn là chi phí nữa mà là một khoản đầu tư", ông Ngữ nhấn mạnh.
Đồng quan điểm, ông Ngô Sơn Hải cho biết, tiết kiệm điện hiện không còn chỉ dựa vào ý thức mà ngày càng được hỗ trợ bởi dữ liệu, công nghệ số và AI. Theo đó, chuyển đổi số hiện đã được EVN triển khai trên toàn bộ chuỗi hoạt động, từ phát điện, truyền tải, phân phối đến kinh doanh và chăm sóc khách hàng.
Đáng chú ý, khoảng 99,9% công tơ điện trên toàn quốc đã được thay thế bằng công tơ điện tử, cho phép thu thập dữ liệu từ xa và hỗ trợ khách hàng theo dõi mức tiêu thụ điện gần như theo thời gian thực. Theo EVN, nhờ ứng dụng công nghệ và tối ưu vận hành, tỷ lệ tổn thất điện năng của hệ thống đã giảm từ khoảng 8% xuống còn 6% sau 10 năm, tiệm cận nhóm các quốc gia có hệ thống điện tiên tiến trong khu vực.
Ông Vũ Anh Phương, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC), cho biết chuyển đổi số và xây dựng lưới điện thông minh đang trở thành một trong những giải pháp trọng tâm để giảm tổn thất điện năng và nâng cao hiệu quả vận hành.
Theo ông Phương, EVNNPC đã triển khai đồng bộ hệ thống công tơ điện tử đo xa và nền tảng quản lý dữ liệu đo đếm, cho phép theo dõi sản lượng điện gần như theo thời gian thực. Dữ liệu số giúp ngành điện nhanh chóng phát hiện bất thường về phụ tải, sản lượng và các điểm có nguy cơ gây tổn thất điện năng để kịp thời xử lý.
Cùng với đó, các hệ thống quản lý kỹ thuật, camera nhiệt và thiết bị giám sát hiện đại cũng được đưa vào vận hành, hỗ trợ phát hiện sớm các điểm phát nhiệt, quá tải hoặc mất cân bằng trên lưới điện.
"Nhờ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, tỷ lệ tổn thất điện năng của EVNNPC đã giảm từ 4,54% năm 2021 xuống còn 3,54% năm 2025 - mức thấp nhất từ trước đến nay", ông Phương cho hay.
Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng cùng mục tiêu tăng trưởng cao, bài toán an ninh năng lượng không chỉ nằm ở việc xây thêm nguồn điện mới. Những kWh được sử dụng hiệu quả hơn đang trở thành một nguồn lực cho tăng trưởng, một phần của năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững của nền kinh tế.
Tiết kiệm điện cần sự tham gia của toàn xã hội
Theo ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch VECEA, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và đồng bộ từ khâu khai thác, sản xuất, truyền tải đến sử dụng điện.
Để làm được điều này, Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế, chính sách thúc đẩy tiết kiệm năng lượng.
Doanh nghiệp thực hiện kiểm toán năng lượng, xây dựng hệ thống quản lý năng lượng và đầu tư các giải pháp tiết kiệm điện.
Trong khi, người dân tham gia các chương trình tiết kiệm điện, sử dụng điện thông minh và ưu tiên lựa chọn các thiết bị có dán nhãn năng lượng hiệu suất cao.
Đẩy mạnh tiết kiệm điện, bảo đảm đủ điện trong mọi tình huống
Trước nhu cầu phụ tải tăng cao, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng yêu cầu NSMO, EVN và các đơn vị liên quan rà soát, cập nhật các kịch bản cung ứng điện năm 2026 theo diễn biến phụ tải thực tế; đánh giá đầy đủ cả phía cung và phía cầu, triển khai các giải pháp dịch chuyển phụ tải, điều chỉnh giờ cao điểm và huy động tối đa các nguồn lực hiện có để bảo đảm không thiếu điện trong mọi tình huống.
Bộ trưởng nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương tháo gỡ các vướng mắc về cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy đầu tư nguồn điện mới, điện mặt trời mái nhà, mua bán điện trực tiếp và các dự án lưu trữ năng lượng.
Cùng với đó, các đơn vị phải tăng cường kiểm soát vận hành, bảo dưỡng nhà máy điện, bảo đảm nguồn nhiên liệu than, khí, LNG và đẩy nhanh tiến độ các dự án nguồn điện trọng điểm, đặc biệt tại miền Bắc.
Kỳ 3: Hàng tỷ kWh điện tiết kiệm dành cho tăng trưởng
