Những ngày này, Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phía Bắc đang trải qua đợt nắng nóng gay gắt với nền nhiệt có thời điểm chạm ngưỡng 40 độ C. Cùng với thời tiết cực đoan, nhu cầu sử dụng điện tăng vọt, khiến hệ thống điện quốc gia liên tục ghi nhận các mức phụ tải kỷ lục mới.

Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, năm 2026 đang xuất hiện nhiều dấu hiệu bất thường về khí hậu, trong đó đáng chú ý là khả năng hình thành hiện tượng El Nino trong những tháng tới. Nắng nóng kéo dài không chỉ làm nhu cầu điện tăng mạnh mà còn ảnh hưởng đến nguồn cung khi lượng nước về các hồ thủy điện suy giảm.

Đợt nắng nóng cuối tháng 6 khiến nhu cầu sử dụng điện tăng mạnh, hệ thống điện quốc gia liên tục ghi nhận các mức phụ tải kỷ lục, tạo sức ép lớn lên công tác bảo đảm cung ứng điện. Ảnh: EVN/Đ.H

Trong bối cảnh nhu cầu điện cho tăng trưởng kinh tế tiếp tục gia tăng, bài toán bảo đảm an ninh năng lượng không còn chỉ nằm ở việc xây thêm nguồn điện mới. Nhiều nhà quản lý, chuyên gia cho rằng điện tiết kiệm chính là nguồn điện rẻ nhất, sạch nhất, an toàn nhất và có thể huy động ngay cho nền kinh tế.

Hệ thống điện trước áp lực tăng trưởng hai con số

Nửa cuối tháng 6/2026, nắng nóng gay gắt bao trùm nhiều địa phương khiến nhu cầu sử dụng điện tăng vọt. Hệ thống điện quốc gia liên tiếp ghi nhận các mức phụ tải kỷ lục, đặt công tác vận hành và bảo đảm cung ứng điện trước sức ép lớn chưa từng có. Theo NSMO, ngày 24/6, công suất cực đại toàn hệ thống đạt 58.456 MW, trong đó miền Bắc đạt 30.209 MW, cao nhất từ trước đến nay.

Áp lực điều độ hệ thống điện càng lớn hơn trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những năm tới. Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết tăng trưởng GDP trên 10% sẽ kéo theo nhu cầu điện tăng tương ứng hoặc cao hơn, tạo sức ép lớn lên hệ thống điện quốc gia. Điều này đồng nghĩa điện năng tiếp tục là một trong những yếu tố đầu vào quan trọng nhất của nền kinh tế tăng trưởng cao.

Ông Đặng Hoàng An, Chủ tịch Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho rằng bài toán bảo đảm điện đang đứng trước nhiều thách thức khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng trưởng cao. Hiện EVN chỉ chiếm khoảng 36% tổng công suất đặt và 40% sản lượng điện toàn hệ thống, do đó việc bảo đảm cung ứng điện đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của các đơn vị phát điện khác như Petrovietnam, TKV và các nhà đầu tư ngoài EVN.

Bộ trưởng Công Thương Lê Mạnh Hùng yêu cầu các đơn vị rà soát kịch bản cung ứng điện, huy động tối đa các nguồn lực và đẩy mạnh các giải pháp tiết kiệm điện để bảo đảm không thiếu điện trong mọi tình huống. Ảnh: EVN/Đ.H

Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cũng chỉ ra những điểm nghẽn của hệ thống điện hiện nay. Dù Việt Nam sở hữu quy mô công suất nguồn điện lớn thứ hai Đông Nam Á, nhưng sự mất cân đối giữa nguồn điện và phụ tải, giữa nguồn điện và hạ tầng truyền tải, cũng như chênh lệch nguồn cung giữa các vùng miền vẫn là thách thức lớn đối với công tác điều hành.

Dẫn chứng thực tế tại miền Bắc, Bộ trưởng cho biết khu vực này hiện có công suất đặt hơn 31.000 MW, trong khi phụ tải cực đại đã lên tới khoảng 28.000 MW.

Trong bối cảnh đó, bên cạnh việc bảo đảm nhiên liệu cho phát điện, nâng cao độ khả dụng của các nguồn điện và vận hành an toàn hệ thống, sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả và điều chỉnh phụ tải được xem là những giải pháp có thể phát huy hiệu quả ngay nhằm giảm áp lực cung ứng điện trong các giai đoạn cao điểm.

Theo ông Phạm Viết Thạch, Phó Trưởng Ban Môi trường và Phát triển bền vững EVN, tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm chi phí cho khách hàng mà còn mang lại lợi ích lâu dài cho toàn xã hội thông qua việc sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch và góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Ông Thạch nhấn mạnh tiết kiệm điện không đồng nghĩa với cắt giảm nhu cầu sử dụng điện, mà là sử dụng điện một cách thông minh, hợp lý và hiệu quả.

"EVN cam kết sẽ tiếp tục đồng hành cùng các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân trong việc thúc đẩy sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả; đẩy mạnh tuyên truyền, hỗ trợ khách hàng và cùng xây dựng thói quen sử dụng điện văn minh, có trách nhiệm vì lợi ích của mỗi cá nhân và của toàn xã hội", ông Thạch nói.

Cùng quan điểm, ông Hoàng Việt Dũng, Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), cho rằng sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả vừa là trách nhiệm, vừa là lợi ích chung của mỗi người dân, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Theo ông Dũng, việc tiết kiệm năng lượng có thể bắt đầu từ những hành động rất đơn giản như cài đặt điều hòa từ 26 độ C trở lên, tận dụng ánh sáng tự nhiên hoặc tắt các thiết bị điện khi không sử dụng.

"Tôi tin rằng, với sự đồng hành và chung tay của tất cả chúng ta, việc sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sẽ trở thành một thói quen, một nét văn hóa và là động lực quan trọng cho sự phát triển trong tương lai", ông Dũng chia sẻ.

Kho điện lớn từ những kWh không lãng phí

Để bảo đảm đủ điện cho mục tiêu tăng trưởng hai con số, không thể chỉ trông chờ vào các nhà máy điện mới. Trong khi các dự án nguồn điện cần thời gian và vốn đầu tư lớn, phần điện tiết kiệm được từ mỗi hộ gia đình, doanh nghiệp và cơ quan lại có thể trở thành nguồn điện nhanh, sạch và ít tốn kém nhất.

Ngành điện tăng cường tuyên truyền, vận động người dân và doanh nghiệp thay đổi thói quen sử dụng điện mùa nắng nóng, góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia. Ảnh: EVNNPC/Đ.H

Nguồn "điện rẻ đầu tiên" này không được tạo ra từ một nhà máy điện mới mà bắt đầu ngay từ việc sử dụng điện hợp lý của mỗi người dân, doanh nghiệp và cơ quan, đơn vị. Khi hàng triệu khách hàng cùng thay đổi cách sử dụng điện, hệ thống sẽ có thêm một"nguồn điện mới mà không phải xây thêm bất kỳ công trình phát điện nào.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, nhiều địa phương đã chuyển từ tuyên truyền sang những giải pháp quản lý phụ tải và sử dụng điện bài bản. Đơn cử, tại Thái Nguyên, trước áp lực phụ tải tăng cao trong mùa nắng nóng, Công ty Điện lực Thái Nguyên phối hợp với Sở Công Thương tham mưu UBND tỉnh triển khai các chương trình quản lý nhu cầu điện (DSM) và điều chỉnh phụ tải (DR), khuyến khích doanh nghiệp chủ động dịch chuyển hoạt động sản xuất khỏi giờ cao điểm. Cách làm này vừa giúp doanh nghiệp duy trì sản xuất, vừa góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện.

Ở Lạng Sơn, ngành điện phối hợp với Sở Công Thương kiểm tra, hướng dẫn các cơ quan, doanh nghiệp thực hiện các quy định về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; đồng thời tư vấn tối ưu vận hành thiết bị, xây dựng kế hoạch sử dụng điện phù hợp trong mùa nắng nóng. Theo các chuyên gia, mỗi kWh được tiết kiệm trong giờ cao điểm không chỉ giúp giảm nhu cầu huy động các nguồn điện có chi phí cao mà còn nâng cao độ tin cậy cung cấp điện và góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Từ những giải pháp đó, nhiều địa phương đã ghi nhận kết quả tích cực.

Trả lời Báo Thanh tra, ông Vũ Khánh Toàn, Phó Giám đốc Công ty Điện lực Lạng Sơn, cho biết giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh tiết kiệm hơn 93,5 triệu kWh điện; riêng 5 tháng đầu năm 2026 đạt 23,2 triệu kWh, tương đương 5,85% điện thương phẩm.

Ông Vũ Khánh Toàn, Phó Giám đốc Công ty Điện lực Lạng Sơn, cho biết địa phương duy trì nhiều giải pháp sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả, góp phần bảo đảm cung ứng điện trong mùa cao điểm. Ảnh: EVN/Đ.H

Tại Quảng Ninh, mỗi năm địa phương tiết kiệm khoảng 134,5 triệu kWh, còn Thái Nguyên đạt hơn 135 triệu kWh trong năm 2025, vượt mục tiêu tối thiểu 2% theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Bắc Ninh - một trong những trung tâm công nghiệp lớn của cả nước - cũng ghi nhận sản lượng điện tiết kiệm tăng liên tục qua các năm, đạt gần 349 triệu kWh trong năm 2025.

Tương tự, tại Thái Nguyên, năm 2025 sản lượng điện tiết kiệm đạt hơn 135 triệu kWh, tương đương 2,38% điện thương phẩm, vượt mục tiêu 2% theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ. Lũy kế giai đoạn 2020 - 2025, toàn tỉnh tiết kiệm hơn 622,6 triệu kWh điện, tương đương 2,18% điện thương phẩm.

Trong khi đó, tại Bắc Ninh - một trong những trung tâm công nghiệp lớn của cả nước - sản lượng điện tiết kiệm giai đoạn 2019 - 2025 đạt hơn 1,64 tỷ kWh. Riêng năm 2025, địa phương này tiết kiệm gần 349 triệu kWh, tương đương 2,14% điện thương phẩm.

Những con số trên cho thấy phần điện năng được tiết kiệm không còn là những khoản giảm nhỏ lẻ trong từng hộ gia đình hay cơ sở sản xuất, mà đang dần trở thành một "nguồn điện tại chỗ" có quy mô đáng kể, góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới và hỗ trợ bảo đảm cung ứng điện cho nền kinh tế.

Không chỉ ở khu vực công sở và dân cư, nhiều doanh nghiệp sử dụng năng lượng trọng điểm cũng coi tiết kiệm điện là một giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh. Công ty Cổ phần Than Núi Béo - Vinacomin đã thay thế hơn 80% hệ thống chiếu sáng bằng đèn LED, tận dụng ánh sáng và thông gió tự nhiên trong nhà xưởng, đồng thời từng bước đầu tư công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Theo ông Nguyễn Xuân Phùng, Phó Giám đốc công ty, với những ngành tiêu thụ điện lớn như khai khoáng, tiết kiệm năng lượng không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất mà còn góp phần sử dụng hiệu quả nguồn tài nguyên năng lượng quốc gia.

Những kết quả bước đầu cho thấy tiết kiệm điện không còn là những khoản giảm nhỏ lẻ trong từng hộ gia đình hay doanh nghiệp. Khi được tổ chức bằng các chương trình quản lý phụ tải, điều chỉnh nhu cầu sử dụng điện và đổi mới công nghệ, mỗi kWh được giữ lại đang dần trở thành một kho điện đặc biệt, không cần xây dựng, không tiêu tốn thêm tài nguyên nhưng vẫn góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới và tăng khả năng bảo đảm cung ứng điện cho nền kinh tế.

Kỳ 2: Tiết kiệm điện không còn là chuyện khuyến khích