(Thanh tra) - Sự việc hàng trăm tấn thịt lợn nhiễm bệnh bị phát hiện lưu thông trên thị trường, thậm chí có nguy cơ đi vào bếp ăn tập thể, trường học, không chỉ là một vụ vi phạm đơn lẻ mà gióng lên cảnh báo về những “khe hở” trong chuỗi cung ứng thực phẩm – đặc biệt là ở khâu lựa chọn, kiểm soát nhà thầu cung cấp suất ăn học đường.
Tại họp báo Chính phủ chiều 4/4, trước câu hỏi của phóng viên liên quan đến vụ việc gần 300 tấn thịt lợn bệnh bị phát hiện và nguy cơ thực phẩm bẩn lọt vào trường học, đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát ngay từ khâu đầu vào.
Ông Hoàng Đức Minh, Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên, cho biết thời gian qua, Bộ đã thực hiện chức năng tuyên truyền, giáo dục về an toàn thực phẩm; đồng thời phối hợp với Bộ Y tế ban hành các thông tư hướng dẫn đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm trong cơ sở giáo dục và công tác y tế trường học.
Theo ông Minh, các cơ sở giáo dục phải thực hiện nghiêm các cam kết trong hợp đồng cung cấp suất ăn; khi phát hiện vi phạm phải chấm dứt ngay hợp đồng, đồng thời phối hợp cơ quan chức năng xử lý. Một điểm đáng chú ý là yêu cầu công khai đơn vị cung cấp suất ăn, thực phẩm trên các kênh thông tin để phụ huynh và xã hội cùng giám sát.
Cùng với đó, Bộ cũng định hướng tăng cường phối hợp giữa nhà trường, ngành Y tế và các cơ quan chức năng trong kiểm tra, giám sát; qua đó làm rõ và nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục khi để xảy ra vi phạm.
Tuy nhiên, từ góc nhìn thực tiễn, vấn đề không dừng lại ở quy trình nội bộ của nhà trường, mà nằm ở cả chuỗi cung ứng, nơi hoạt động đấu thầu, lựa chọn đơn vị cung cấp suất ăn đang tồn tại không ít rủi ro.
Thực phẩm thường không đi thẳng từ cơ sở giết mổ vào bếp ăn, mà qua các doanh nghiệp trung gian, đơn vị trúng thầu cung ứng suất ăn. Đây chính là đối tượng phải chịu trách nhiệm trực tiếp về chất lượng đầu vào, nhưng trên thực tế, việc kiểm soát lại chưa tương xứng.
Bà Trần Thị Dung, Phó Chủ tịch kiêm Trưởng Ban kiểm tra Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho rằng, vụ việc thịt lợn bệnh có thể lọt vào trường học trước hết liên quan đến quản lý nhà nước về vệ sinh thú y. Theo bà, lợn bệnh theo quy định phải tiêu hủy, nhưng vì lợi ích kinh tế, một số người chăn nuôi và doanh nghiệp đã tìm cách “hợp thức hóa” để đưa ra thị trường.
“Ở đây có sự tiếp tay của lòng tham. Người nuôi muốn vớt vát chút vốn liếng, doanh nghiệp muốn mua rẻ, còn tìm cách qua mặt cơ quan quản lý để đưa vào các bếp ăn, trong đó có trường học”, bà Dung nêu.
Điểm đáng chú ý là trong chuỗi này, nhà trường lại là mắt xích yếu nhất. Phần lớn các cơ sở giáo dục không có đủ chuyên môn, nhân lực để kiểm định chất lượng thực phẩm. Họ buộc phải “đặt niềm tin” vào giấy kiểm dịch, vào nhà cung cấp và vào hệ thống quản lý Nhà nước.
Trong khi đó, thực phẩm thường không đi thẳng từ cơ sở giết mổ vào bếp ăn, mà qua các doanh nghiệp trung gian, đơn vị trúng thầu cung ứng suất ăn. Đây chính là đối tượng phải chịu trách nhiệm trực tiếp về chất lượng đầu vào, nhưng trên thực tế, việc kiểm soát lại chưa tương xứng.
Theo bà Trần Thị Dung, từ câu chuyện này, có thể thấy trách nhiệm không thuộc về một chủ thể duy nhất.
Trước hết là doanh nghiệp cung ứng, đơn vị ký hợp đồng trực tiếp với nhà trường. Đây là chủ thể phải chịu trách nhiệm chính về nguồn gốc, chất lượng thực phẩm. Nếu biết rõ là thực phẩm không đảm bảo an toàn mà vẫn đưa vào sử dụng, đây không chỉ là vi phạm hành chính mà có dấu hiệu vi phạm hình sự.
Tiếp đến là hệ thống quản lý Nhà nước trong lĩnh vực thú y, an toàn thực phẩm. Việc để thực phẩm không đạt chuẩn lọt qua các khâu kiểm dịch, lưu thông cho thấy dấu hiệu buông lỏng hoặc thực thi chưa đầy đủ chức trách.
Bà Dung thẳng thắn: “Chúng ta có đầy đủ quy chuẩn, tiêu chuẩn, thậm chí tiệm cận cách quản lý vệ sinh thú y của quốc tế. Nhưng vấn đề nằm ở thực thi. Có làm đúng, làm đủ chức trách hay không mới là điều quyết định.”
Theo bà, công tác tuyên truyền, tập huấn hiện nay chưa hiệu quả; nhiều người trực tiếp tham gia vào chuỗi cung ứng, từ chăn nuôi, giết mổ đến thu mua, vẫn chưa nắm chắc quy định. Trong khi đó, hoạt động kiểm tra, giám sát ở một số nơi chưa thực sự dựa trên trách nhiệm công vụ, mà còn bị chi phối bởi những yếu tố tiêu cực.
Một vấn đề khác được đặt ra là mức xử phạt. Theo bà Dung, chế tài hiện hành chưa đủ sức răn đe. “Hãy nhìn lĩnh vực giao thông, khi tăng mức xử phạt đã tạo chuyển biến rõ rệt. Lĩnh vực thực phẩm cũng cần những chế tài đủ mạnh”, bà nói.
Bên cạnh đó là trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục. Dù không trực tiếp kiểm định thực phẩm, nhưng việc lựa chọn nhà thầu, ký kết và giám sát thực hiện hợp đồng là thẩm quyền và trách nhiệm của nhà trường.
Từ góc độ bảo vệ người tiêu dùng, bà Dung cảnh báo đây không đơn thuần là hành vi vi phạm kinh tế. “Đây là hành vi có thể gây hậu quả nghiêm trọng tới sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em. Nó không phải là ‘giết người bằng dao’, mà là sự nguy hiểm âm thầm, kéo dài qua nhiều thế hệ”.
Theo bà, thực tế này cho thấy, nếu không bịt kín các “khe hở” từ đấu thầu đến giám sát, từ kiểm dịch đến chế tài xử lý, thì dù quy định có đầy đủ đến đâu, nguy cơ thực phẩm bẩn lọt vào trường học vẫn còn hiện hữu.
“Vấn đề đặt ra không chỉ là siết lại quy trình, mà là xác lập rõ trách nhiệm ở từng khâu, từng chủ thể – từ người sản xuất, doanh nghiệp cung ứng, cơ quan quản lý đến nhà trường. Khi trách nhiệm được làm rõ và thực thi nghiêm minh, “cánh cửa” vào học đường của thực phẩm bẩn mới thực sự được khép lại”, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam khẳng định.
