Chương trình nghệ thuật “Âm vang nguồn cội” tại Lễ hội Đền Hùng và Tuần Văn hóa - Du lịch Đất Tổ năm 2025. Ảnh: phutho.gov.vn

Khi câu hát cổ đánh thức mùa Xuân Đất Tổ

Xuân Bính Ngọ 2026 về trên miền trung du Phú Thọ bằng những cơn mưa bụi lất phất, sắc đào phai và màu xanh mạ non trải dài ven sông Lô, sông Hồng. Trong không gian linh thiêng của đình làng, miếu cổ, nơi thờ tự các Vua Hùng, tiếng trống, tiếng phách Hát Xoan lại vang lên, trầm mặc mà rộn ràng, như đánh thức mạch nguồn văn hóa ngàn đời của dân tộc Việt.

Hát Xoan không chỉ là tiếng hát. Đó là nghi lễ, là tín ngưỡng, là lời chúc phúc đầu năm, là khát vọng mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an. Mỗi làn điệu Xoan cất lên trong mùa xuân lễ hội đều mang theo hơi thở của đất trời, sự giao hòa giữa con người với thần linh, giữa hôm nay với thuở các Vua Hùng dựng nước.

Các nghệ nhân trình bày tiết mục “Bỏ bộ” thể hiện tinh thần vui tươi, mang ý nghĩa cầu chúc may mắn. Ảnh: phutho.gov.vn

Trải qua bao biến thiên lịch sử, Hát Xoan vẫn bền bỉ tồn tại, được cộng đồng nâng niu, gìn giữ. Từ khi được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Hát Xoan Phú Thọ càng thêm khẳng định giá trị đặc biệt trong kho tàng văn hóa Việt Nam và nhân loại như một di sản “sống”, gắn chặt với cộng đồng, với mùa Xuân và lễ hội.

Gìn giữ mạch nguồn, bồi đắp sức sống cho di sản

Giai đoạn 2020 - 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy Hát Xoan Phú Thọ. Với Đề án gìn giữ, phát huy giá trị di sản được triển khai đồng bộ, bài bản, Hát Xoan không chỉ được bảo vệ nguyên gốc mà còn được “đánh thức” mạnh mẽ trong đời sống cộng đồng.

Hiện nay, 4 phường Xoan gốc gồm Phù Đức, Kim Đái, Thét (xã Kim Đức) và An Thái (phường Vân Phú) vẫn duy trì sinh hoạt thường xuyên với hơn 400 thành viên. Đây chính là “trái tim” của di sản, nơi gìn giữ những bài bản cổ, những nghi lễ thiêng liêng gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương.

Cùng với đó, mạng lưới thực hành Hát Xoan được mở rộng khắp địa bàn tỉnh. 37 Câu lạc bộ Hát Xoan và dân ca Phú Thọ, với 1.251 thành viên, đã đưa tiếng Xoan vang xa khỏi không gian cửa đình, lan tỏa vào đời sống đương đại. Trong 5 năm, tỉnh đã hỗ trợ thành lập mới 7 câu lạc bộ, tạo nền tảng xã hội vững chắc cho sự trường tồn của di sản.

Du khách trải nghiệm chương trình Hát Xoan cùng các nghệ nhân làng cổ tại đình Hùng Lô. Ảnh: phutho.gov.vn

Công tác truyền dạy được xác định là yếu tố then chốt. Từ năm 2020 đến 2025, tỉnh đã tổ chức 14 lớp truyền dạy cho nghệ nhân phường Xoan gốc với 226 học viên, cùng 1 lớp đào tạo nghệ nhân kế cận cho 52 học viên trẻ là những “hạt giống đỏ” của Hát Xoan. Bên cạnh đó, 28 lớp truyền dạy khác dành cho giáo viên, cán bộ văn hóa, hạt nhân các câu lạc bộ đã thu hút 995 học viên tham gia.

Đặc biệt, việc đưa Hát Xoan vào trường học đã tạo nên một “mùa Xuân mới” cho di sản. 100% giáo viên âm nhạc từ mầm non đến THCS trên địa bàn tỉnh được tập huấn và cấp chứng chỉ, trở thành cầu nối đưa Hát Xoan đến với thế hệ trẻ. Những câu hát Xoan vang lên trong sân trường mỗi độ xuân về chính là minh chứng sinh động cho sự tiếp nối bền bỉ của mạch nguồn văn hóa.

Lan tỏa Hát Xoan trong lễ hội và du lịch

Không chỉ được gìn giữ trong cộng đồng, hát Xoan còn được phát huy mạnh mẽ trong không gian lễ hội và du lịch. Trong 5 năm qua, tỉnh Phú Thọ đã tổ chức 4 liên hoan Hát Xoan và dân ca cấp tỉnh, 2 liên hoan phục vụ Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng, cùng nhiều chương trình trình diễn lớn, thu hút hàng nghìn lượt Nhân dân và du khách.

Các cháu học sinh tham gia trải nghiệm Hát Xoan tại Miếu Lãi Lèn. Ảnh: phutho.gov.vn

Các không gian diễn xướng truyền thống như đình An Thái, đình Thét, đình Kim Đái, miếu Lãi Lèn được tu bổ, tôn tạo khang trang. Đặc biệt, 5 tục kết nước nghĩa là nét văn hóa đặc trưng của Hát Xoan đã được phục hồi, góp phần làm sống lại trọn vẹn không gian lễ hội cổ truyền, nơi tiếng hát Xoan hòa quyện cùng khói hương, trống hội trong những ngày Xuân.

Gắn di sản với phát triển du lịch, Phú Thọ đã xây dựng nhiều sản phẩm đặc trưng như “Hát Xoan làng cổ”, “Tour đêm Đền Hùng - Trở về cội nguồn”, các chương trình biểu diễn “Đêm Di sản”, “Văn hóa Hùng Vương”. Du khách không chỉ được nghe hát, mà còn được trải nghiệm không gian văn hóa, ẩm thực, làng nghề truyền thống, nơi Hát Xoan thực sự “sống” giữa đời thường.

UBND tỉnh Phú Thọ tặng Bằng khen cho các tập thể có thành tích xuất sắc trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát Xoan Phú Thọ, giai đoạn 2020 - 2025. Ảnh: phutho.gov.vn Thu Hương

Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ Trần Duy Đông khẳng định, tỉnh xác định di sản văn hóa, tiêu biểu là Hát Xoan, vừa là giá trị tinh thần đặc biệt, vừa là nguồn lực cho phát triển bền vững. Theo Chủ tịch UBND tỉnh, Phú Thọ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về bảo tồn và phát huy di sản; đẩy mạnh tu bổ, tôn tạo di tích; tôn vinh, đãi ngộ nghệ nhân; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ số trong kiểm kê, số hóa và quảng bá di sản phục vụ phát triển du lịch và đối ngoại văn hóa. Việc phát triển các sản phẩm du lịch gắn với Hát Xoan được thực hiện trên tinh thần tôn trọng, bảo vệ giá trị nguyên gốc của di sản, lấy cộng đồng làm trung tâm.

UBND tỉnh tặng Bằng khen cho các cá nhân có thành tích xuất sắc trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hát Xoan Phú Thọ, giai đoạn 2020 - 2025. Ảnh: phutho.gov.vn

Tết Bính Ngọ 2026, giữa nhịp sống hiện đại đang chuyển mình mạnh mẽ, tiếng Hát Xoan vẫn vang lên mộc mạc, trầm sâu mà ấm áp. Đó là tiếng Xuân của cội nguồn, của sự đoàn tụ, của niềm tin bền bỉ vào sức sống văn hóa Việt. Từ mái đình cổ kính đến không gian lễ hội hôm nay, Hát Xoan Phú Thọ vẫn đang ngân vang như mùa xuân bất tận trên miền Đất Tổ linh thiêng.