Hiện kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang khối EFTA còn khiêm tốn, chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam nhưng cho thấy dư địa tăng trưởng ở phân khúc có giá trị cao.

Hiện kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang khối EFTA còn khiêm tốn, chủ yếu tập trung tại Thụy Sĩ và Na Uy. Ảnh minh họa: VGP

Cơ hội mở rộng sang nhóm thị trường có tiêu chuẩn cao

Theo các chuyên gia kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp, dù chỉ có khoảng 15 triệu dân song EFTA là thị trường có thu nhập cao, tiêu chuẩn khắt khe, dẫn đầu châu Âu về công nghệ, tài chính, đổi mới sáng tạo và phát triển xanh. Vì vậy, giá trị của Hiệp định không nằm ở quy mô dân số mà ở chất lượng thị trường và cơ hội hợp tác. 

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, đối với ngành thủy sản, FTA Việt Nam - EFTA là cơ hội mở rộng sang nhóm thị trường có sức mua cao, tiêu chuẩn cao, phù hợp với định hướng nâng giá trị xuất khẩu của Việt Nam.

Số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, hiện kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang khối EFTA còn khiêm tốn, chủ yếu tập trung tại Thụy Sĩ và Na Uy. Năm 2025, xuất khẩu sang Thụy Sĩ đạt 34,123 triệu USD, tăng 15% so với năm 2024; xuất khẩu sang Na Uy đạt 18,479 triệu USD, tăng 95%.

Tổng kim ngạch hai thị trường này đạt khoảng 52,6 triệu USD, chiếm tỷ trọng nhỏ trong tổng xuất khẩu thủy sản của Việt Nam nhưng cho thấy dư địa tăng trưởng ở phân khúc có giá trị cao.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu thủy sản sang Thụy Sĩ đạt 13,437 triệu USD, giảm 15% so với cùng kỳ, chiếm khoảng 0,3% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Trong khi đó, xuất khẩu sang Na Uy đạt 7,027 triệu USD, tăng 36,7%. Các số liệu cho thấy EFTA chưa phải thị trường lớn về quy mô nhưng vẫn ghi nhận tín hiệu tích cực, đặc biệt tại Na Uy.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, FTA Việt Nam-EFTA là một trong những FTA có tính bổ trợ cao. EFTA gồm 4 quốc gia là Na Uy, Thụy Sĩ, Iceland và Liechtenstein - những nền kinh tế thuộc nhóm phát triển hàng đầu thế giới về công nghệ, tài chính, đổi mới sáng tạo, công nghiệp xanh, năng lượng sạch và quản trị hiện đại.

Trong khi đó, Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những nền kinh tế tăng trưởng năng động của khu vực châu Á-Thái Bình Dương, đồng thời ngày càng trở thành trung tâm sản xuất và xuất khẩu quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống

Bà Kim Thu - chuyên gia thị trường tôm của VASEP nhận định, FTA Việt Nam - EFTA được ký kết sẽ góp phần đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động. 

Cùng với cơ hội, EFTA cũng đặt ra những yêu cầu rất khắt khe đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Theo bà Thu, 3 quốc gia Na Uy, Iceland và Liechtenstein thuộc Khu vực kinh tế châu Âu (EEA), áp dụng hệ thống tiêu chuẩn gần tương đồng với Liên minh châu Âu (EU), trong khi Thụy Sĩ cũng nổi tiếng là thị trường có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bảo vệ môi trường...

Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư đồng bộ từ vùng nuôi, đội tàu khai thác, nguyên liệu đầu vào, hệ thống chế biến, chuỗi lạnh đến bao bì, nhãn mác và các chứng nhận quốc tế về phát triển bền vững...

Theo VASEP, bên cạnh cơ hội, doanh nghiệp cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết là yêu cầu về tiêu chuẩn, đây là những quốc gia đòi hỏi tiêu chuẩn chất lượng rất khắt khe, nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội. Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam muốn mở rộng thị phần tại EFTA phải chuẩn bị đồng bộ từ vùng nuôi, tàu cá, nguồn nguyên liệu, nhà máy, chuỗi lạnh, nhãn mác đến các chứng nhận bền vững.

Một thách thức khác là quy tắc xuất xứ. Nhiều sản phẩm thủy sản Việt Nam sử dụng một phần nguyên liệu nhập khẩu hoặc trải qua nhiều công đoạn chế biến. Do đó, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ biểu cam kết, quy tắc xuất xứ theo từng mã HS, cơ chế cộng gộp và thủ tục chứng nhận xuất xứ. Nếu không đáp ứng đầy đủ các điều kiện này, ưu đãi thuế khó có thể chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh thực tế.

Theo đó, cơ hội sẽ thuộc về những doanh nghiệp chuẩn bị sớm về chất lượng, chứng nhận, truy xuất nguồn gốc, quy tắc xuất xứ, bao bì – nhãn mác và khả năng làm việc với các hệ thống bán lẻ, nhập khẩu tại các nước thành viên hiệp định.

Về dài hạn, EFTA có thể trở thành một thị trường ngách có giá trị cao, góp phần giúp thủy sản Việt Nam không chỉ gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị, phát triển bền vững và cải thiện vị thế trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.