(Thanh tra) - Tiếp công dân là kênh trực tiếp để chính quyền lắng nghe, giải quyết kiến nghị, khiếu nại, tố cáo của người dân. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trách nhiệm người đứng đầu không chỉ dừng ở việc trực tiếp tiếp dân, mà còn phải chỉ đạo xử lý đến cùng, bảo đảm mỗi vụ việc có đầu mối, thời hạn và kết quả rõ ràng.
Trong hoạt động tiếp công dân, người đứng đầu cơ quan hành chính giữ vai trò trung tâm. Pháp luật quy định trách nhiệm tổ chức bộ máy, bố trí cán bộ, bảo đảm điều kiện tiếp dân, trực tiếp tiếp công dân định kỳ, đột xuất và chỉ đạo giải quyết các vấn đề phát sinh sau mỗi buổi tiếp.
Theo Luật Tiếp công dân, người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị phải trực tiếp tiếp công dân ít nhất một ngày trong tháng tại địa điểm tiếp công dân của cơ quan. Đối với Chủ tịch UBND cấp xã, tần suất tối thiểu là hai ngày trong tháng.
Người đứng đầu còn phải tiếp đột xuất đối với những vụ việc gay gắt, phức tạp, đông người, liên quan đến trách nhiệm của nhiều cơ quan hoặc có nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng nếu không được chỉ đạo kịp thời.
Quy định về số ngày tiếp dân tạo cơ sở pháp lý để kiểm tra, giám sát trách nhiệm. Tuy nhiên, nếu chỉ đánh giá qua việc “đủ lịch, đủ buổi, đủ ngày” mà không xem xét nội dung và kết quả xử lý, hoạt động tiếp công dân có thể trở thành hình thức. Chất lượng tiếp dân phụ thuộc vào việc người đứng đầu có nắm chắc vụ việc, xác định đúng thẩm quyền, lắng nghe đầy đủ ý kiến và đưa ra chỉ đạo khả thi hay không.
Trách nhiệm này còn thể hiện ở việc ban hành, tổ chức thực hiện nội quy, quy chế tiếp công dân; bố trí địa điểm, trang thiết bị, nhân lực; phân công đầu mối tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn và chỉ đạo phối hợp giải quyết những vụ việc phức tạp.
Đặc biệt, trách nhiệm không kết thúc khi công dân rời phòng tiếp. Nếu chưa thể trả lời ngay, người đứng đầu phải chỉ đạo cơ quan, đơn vị hoặc cá nhân liên quan xem xét, giải quyết và thông báo thời gian trả lời. Nếu chỉ đạo không được thực hiện hoặc kết quả không được phản hồi, người dân vẫn phải đi lại, gửi đơn nhiều lần. Vì vậy, đánh giá trách nhiệm người đứng đầu phải gắn với kết quả xử lý và việc thực hiện các chỉ đạo sau tiếp dân.
Mô hình chính quyền địa phương hai cấp làm thay đổi tổ chức và phương thức thực hiện công tác tiếp công dân. Luật số 136/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tiếp công dân, Luật Khiếu nại và Luật Tố cáo, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã điều chỉnh các quy định phù hợp với mô hình mới, trong đó có bổ sung hình thức tiếp công dân trực tuyến và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin.
Khi không còn cấp huyện, việc phân định thẩm quyền tiếp nhận, tham mưu và giải quyết khiếu nại, tố cáo giữa cấp tỉnh và cấp xã cần được xác định rõ. Cấp xã trực tiếp đảm nhận nhiều nhiệm vụ gắn với người dân hơn, đồng thời phải xử lý khối lượng công việc đa dạng, đòi hỏi năng lực tham mưu và phối hợp cao.
Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm trực tiếp phụ trách công tác tiếp công dân, tổ chức tiếp định kỳ, đột xuất; bố trí bộ phận tham mưu tiếp nhận, phân loại, xử lý đơn và theo dõi, đôn đốc việc giải quyết. Với những vụ việc kéo dài, hồ sơ thường gồm nhiều đơn thư, quyết định hành chính, biên bản làm việc, tài liệu xác minh, kết quả đối thoại và văn bản trao đổi giữa các cơ quan. Nếu bàn giao thiếu đầy đủ hoặc không xác định rõ người tiếp tục chịu trách nhiệm, quá trình xử lý dễ bị gián đoạn.
Do đó, người đứng đầu cần chỉ đạo rà soát hồ sơ, xác định tình trạng xử lý, thời hạn còn lại và đầu mối phụ trách từng vụ việc. Các kết quả xác minh, đối thoại đã thực hiện đúng quy định cần được kế thừa; công dân phải được thông báo rõ cơ quan tiếp nhận, tình trạng giải quyết và thời gian dự kiến trả lời.
Năng lực của đội ngũ tham mưu cấp xã cũng là yếu tố quyết định. Cán bộ cần phân biệt đúng khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh; xác định thẩm quyền, chuẩn bị hồ sơ và tham mưu hướng xử lý. Trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, kinh nghiệm của đội ngũ có thể không đồng đều, vì vậy, bồi dưỡng nghiệp vụ tiếp công dân, xử lý đơn phải được xác định là nhiệm vụ thường xuyên, gắn với trách nhiệm tổ chức của người đứng đầu.
Cơ chế phối hợp giữa cấp tỉnh và cấp xã cũng cần được điều chỉnh tương ứng. Với các vụ việc về đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, đầu tư hoặc xây dựng, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh cần phối hợp cung cấp thông tin, tài liệu để cấp xã có căn cứ giải quyết trong phạm vi thẩm quyền. Phân định đúng thẩm quyền phải đi đôi với đầu mối phối hợp rõ ràng, quy trình trao đổi thông tin và thời hạn phản hồi cụ thể, tránh để thay đổi tổ chức làm kéo dài việc giải quyết.
Để nâng cao hiệu quả tiếp công dân trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, cần hoàn thiện quy chế phối hợp giữa Ban Tiếp công dân cấp tỉnh, các sở, ngành và UBND cấp xã. Quy trình phải làm rõ trách nhiệm tiếp nhận, chuyển giao, xử lý, theo dõi đơn; chuẩn bị hồ sơ phục vụ người đứng đầu tiếp các vụ việc phức tạp; tổ chức tiếp công dân trực tuyến và kiểm tra việc thực hiện kết luận sau tiếp dân.
Cùng với đó, cần chuyển từ thống kê số đơn sang quản lý theo vụ việc. Một vụ việc có thể phát sinh nhiều đơn, gửi đến nhiều cơ quan ở những thời điểm khác nhau. Nếu dữ liệu chỉ phản ánh số lượng đơn, cơ quan quản lý khó theo dõi lịch sử xử lý, nhận diện tình trạng trùng lặp hoặc xác định nguyên nhân công dân tiếp tục gửi đơn.
Số hóa hồ sơ theo mã định danh thống nhất cho từng vụ việc sẽ giúp liên kết lịch sử tiếp công dân, đơn thư, văn bản chuyển đơn, tài liệu xác minh, kết luận và kết quả thực hiện. Qua đó, cán bộ có thể tra cứu quá trình xử lý, hạn chế yêu cầu người dân cung cấp lại tài liệu cơ quan nhà nước đã có, đồng thời giúp người đứng đầu nắm bắt tình trạng vụ việc để chỉ đạo kịp thời.
Hình thức tiếp công dân trực tuyến cũng cần gắn với số hóa toàn bộ quy trình, tạo điều kiện kết nối cấp tỉnh, cấp xã và cơ quan chuyên môn, rút ngắn thời gian đi lại và hỗ trợ trao đổi trực tiếp giữa các bên liên quan.
Quan trọng hơn, cần đổi mới tiêu chí đánh giá trách nhiệm người đứng đầu. Bên cạnh việc thực hiện đúng lịch, đủ số ngày tiếp dân, cần xem xét tỷ lệ nội dung được xử lý sau tiếp dân; tỷ lệ chỉ đạo hoàn thành đúng hạn; số vụ việc phải tiếp lại nhiều lần do chậm thực hiện kết luận; tình trạng phát sinh khiếu nại tiếp, khiếu kiện vượt cấp và kết quả thực hiện các quyết định giải quyết đã có hiệu lực. Công tác kiểm tra cần được tăng cường, đồng thời công khai những thông tin có thể công khai về lịch tiếp dân, tình trạng xử lý và kết quả thực hiện sau tiếp dân.
Về lâu dài, thông tin từ các buổi tiếp cần được tổng hợp để nhận diện lĩnh vực, địa bàn và quy trình quản lý thường phát sinh kiến nghị, phản ánh. Với những vấn đề liên quan đến đất đai, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, cần chú trọng đối thoại, giải thích chính sách và rà soát quy trình trước khi ban hành hoặc tổ chức thực hiện quyết định ảnh hưởng đến quyền, lợi ích của người dân.
Trách nhiệm người đứng đầu trong tiếp công dân vì thế không chỉ thể hiện ở việc trực tiếp lắng nghe, mà còn ở năng lực tổ chức giải quyết và phòng ngừa vấn đề phát sinh từ hoạt động quản lý. Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khi cấp xã đảm nhận nhiều nhiệm vụ trực tiếp hơn, yêu cầu này càng rõ ràng.
Thực hiện nghiêm lịch tiếp công dân là điều kiện bắt buộc, nhưng đích đến phải là giải quyết đúng thẩm quyền, đúng thời hạn, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân. Khi mỗi vụ việc có đầu mối chịu trách nhiệm, mỗi chỉ đạo có thời hạn và mỗi kết quả được theo dõi đến cùng, trách nhiệm người đứng đầu mới được thể hiện bằng hiệu quả quản lý cụ thể, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với chính quyền.
