Bà Nguyễn Thị Hường, Phó Chánh Thanh tra tỉnh Bắc Ninh. Ảnh: Ngọc Diễm

Từ góc nhìn này, Báo Thanh tra có cuộc trò chuyện với bà Nguyễn Thị Hường, Phó Chánh Thanh tra tỉnh Bắc Ninh để cùng nhìn rõ hơn những thay đổi trong hoạt động thanh tra trước yêu cầu chuyển đổi số.

Theo Phó Chánh Thanh tra tỉnh Bắc Ninh, điều quan trọng là Big Data mở ra khả năng chuyển từ tư duy “tìm hồ sơ” sang tư duy “đọc dữ liệu”. Khi cơ quan thanh tra có khả năng phân tích xu hướng, nhận diện mô hình rủi ro và khai thác dữ liệu theo thời gian thực, thì hoạt động thanh tra không chỉ nhằm phát hiện sai phạm đã xảy ra, mà còn có thể phục vụ công tác cảnh báo và phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa.

+ Thưa bà, khi nói đến chuyển đổi số trong ngành Thanh tra, nhiều người thường nghĩ ngay đến ký số, hồ sơ điện tử hay phần mềm quản lý văn bản. Theo bà, điều gì thực sự thay đổi khi chuyển từ hồ sơ giấy sang quản trị dựa trên dữ liệu?

Bà Nguyễn Thị Hường: Theo tôi, điều thay đổi lớn nhất không phải là hình thức của hồ sơ, mà là phương thức thanh tra. Nếu chỉ chuyển hồ sơ giấy thành hồ sơ điện tử thì mới dừng ở số hóa. Thanh tra số phải tạo ra một cách làm mới, trong đó cơ quan thanh tra chủ động khai thác dữ liệu đã có, giảm yêu cầu cung cấp lại tài liệu và giảm các thủ tục không cần thiết đối với cơ quan, doanh nghiệp và người dân.

Trước đây, trong nhiều cuộc thanh tra, đối tượng thanh tra có khi phải nhiều lần chuẩn bị và cung cấp cùng một loại hồ sơ. Khi dữ liệu được số hóa, chuẩn hóa và từng bước kết nối, cơ quan thanh tra có thể khai thác thông tin ngay từ giai đoạn chuẩn bị, từ đó rút ngắn thời gian thanh tra, giảm khối lượng giấy tờ phải xử lý và nâng cao hiệu quả làm việc của cả hai phía.

Tôi cho rằng, Thanh tra số không nhằm tạo thêm thủ tục số, mà hướng tới một cuộc thanh tra ít giấy tờ hơn, ít tiếp xúc không cần thiết hơn và ít phiền hà hơn. Đó là thay đổi về tư duy quản trị, chứ không đơn thuần là thay đổi công cụ làm việc.

+ Bắc Ninh đang triển khai nhiều chương trình về phát triển dữ liệu và chính quyền số. Vậy dữ liệu lớn (Big Data) sẽ làm thay đổi hoạt động thanh tra như thế nào?

Bà Nguyễn Thị Hường: Dữ liệu lớn giúp thay đổi ngay từ khâu chuẩn bị thanh tra. Trước đây, cán bộ thanh tra phải dành nhiều thời gian để thu thập, tổng hợp và đối chiếu tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và kết nối, chúng tôi có thể phân tích, so sánh và nhận diện dấu hiệu bất thường ngay từ đầu.

Điều đó giúp xác định đúng trọng tâm, trọng điểm, lựa chọn lĩnh vực, địa bàn hoặc đơn vị có nguy cơ rủi ro cao, hạn chế việc xác minh dàn trải và giảm sai sót do xử lý thủ công. Nói cách khác, dữ liệu giúp hoạt động thanh tra chính xác hơn, khách quan hơn và dựa nhiều hơn vào chứng cứ số.

Điều quan trọng là Big Data mở ra khả năng chuyển từ tư duy “tìm hồ sơ” sang tư duy “đọc dữ liệu”. Khi cơ quan thanh tra có khả năng phân tích xu hướng, nhận diện mô hình rủi ro và khai thác dữ liệu theo thời gian thực, thì hoạt động thanh tra không chỉ nhằm phát hiện sai phạm đã xảy ra, mà còn có thể phục vụ công tác cảnh báo và phòng ngừa vi phạm từ sớm, từ xa.

+ Một trong những yêu cầu quan trọng của cải cách hành chính là tăng tính minh bạch. Theo bà, thanh tra số sẽ góp phần vào mục tiêu này như thế nào?

Bà Nguyễn Thị Hường: Minh bạch trước hết phải bắt đầu từ quy trình. Khi toàn bộ quá trình tiếp nhận, phân công, xử lý và lưu trữ hồ sơ được thực hiện trên môi trường điện tử, mọi thao tác đều có dấu vết, có thời gian xử lý cụ thể và có thể kiểm soát được. Điều đó nâng cao trách nhiệm của từng cá nhân, từng bộ phận trong cơ quan thanh tra.

Đối với đối tượng thanh tra, tính minh bạch không chỉ nằm ở kết luận thanh tra mà còn ở cách thức thanh tra. Khi cơ quan thanh tra khai thác tối đa dữ liệu đã có, yêu cầu cung cấp thông tin sẽ rõ ràng hơn, có căn cứ hơn và được giới hạn trong những nội dung thực sự cần thiết. Đối tượng thanh tra sẽ không còn phải nhiều lần chứng minh cùng một thông tin hoặc chuẩn bị khối lượng lớn hồ sơ giấy như trước đây.

Tôi cho rằng, đây là thay đổi rất quan trọng trong mối quan hệ giữa cơ quan quản lý nhà nước với doanh nghiệp và người dân. Một nền thanh tra hiện đại không chỉ nghiêm minh trong xử lý vi phạm, mà còn phải minh bạch trong quy trình và thuận lợi trong thực hiện.

+ Có ý kiến cho rằng, khi dữ liệu được kết nối và phân tích theo thời gian thực, ngành Thanh tra sẽ chuyển từ “đi tìm sai phạm” sang “đi tìm rủi ro”. Bà nhìn nhận nhận định này như thế nào?

Bà Nguyễn Thị Hường: Tôi hoàn toàn đồng tình. Mục tiêu cao nhất của quản lý Nhà nước không chỉ là phát hiện vi phạm, mà còn là phòng ngừa vi phạm. Khi có cơ sở dữ liệu đủ lớn và đủ tin cậy, cơ quan thanh tra có thể phân tích xu hướng, nhận diện mô hình rủi ro và đưa ra cảnh báo sớm.

Điều này không làm giảm vai trò của thanh tra, mà ngược lại nâng cao hiệu quả của thanh tra. Thay vì dàn trải nguồn lực, chúng tôi có thể tập trung vào những lĩnh vực, địa bàn hoặc đối tượng có nguy cơ cao, qua đó vừa bảo đảm kỷ cương, kỷ luật, vừa giảm áp lực không cần thiết đối với các đơn vị chấp hành tốt pháp luật.

Đó là bước chuyển từ thanh tra theo vụ việc sang thanh tra theo rủi ro, từ xử lý sau vi phạm sang quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu. Đây cũng là xu hướng của quản trị hiện đại mà ngành Thanh tra cần từng bước tiếp cận.

+ Để mô hình Thanh tra số đi vào thực chất, đâu là nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới của Thanh tra tỉnh Bắc Ninh? 

Bà Nguyễn Thị Hường: Theo tôi, nhiệm vụ quan trọng nhất là xây dựng và chuẩn hóa cơ sở dữ liệu của ngành Thanh tra, đồng thời bảo đảm khả năng kết nối với các hệ thống dữ liệu liên quan của tỉnh. Dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được cập nhật, quản lý chặt chẽ, bảo vệ an toàn và khai thác đúng quy định.

Song song với đó là nâng cao năng lực số của đội ngũ công chức. Chúng tôi xác định mỗi công chức phải trở thành một “công dân số”, biết khai thác dữ liệu, sử dụng nền tảng số và từng bước ứng dụng các công cụ hỗ trợ như AI trong công việc. Thực tế, Thanh tra tỉnh đã triển khai đồng bộ các nền tảng số trong quản lý, điều hành; 100% văn bản phát hành được ký số và xử lý trên môi trường điện tử, 100% hồ sơ công việc được xử lý trên hệ thống quản lý văn bản và điều hành. Đây là nền tảng quan trọng để tiến tới mô hình quản trị dựa trên dữ liệu.

Điều chúng tôi hướng tới rất rõ ràng: dữ liệu phải thay thế việc yêu cầu doanh nghiệp chứng minh đi chứng minh lại cùng một thông tin. Khi cơ quan thanh tra khai thác tối đa dữ liệu đã có, chỉ yêu cầu bổ sung những nội dung thực sự cần thiết, thì thời gian thanh tra sẽ được rút ngắn, chi phí tuân thủ giảm xuống, trong khi tính chính xác và minh bạch lại được nâng lên.

Thanh tra số, theo chúng tôi, không phải là câu chuyện của công nghệ, mà là câu chuyện của một nền quản trị hiện đại, nơi dữ liệu trở thành nền tảng để thực thi quyền lực nhà nước minh bạch hơn, chính xác hơn và phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn.

+ Xin trân trọng cảm ơn bà!