Ban tổ chức lắng nghe những trao đổi về ứng phó bão lũ và phát triển thủy điện bền vững tại tọa đàm. Ảnh: NG

Nhận diện thách thức từ thiên tai cực đoan

Chiều 6/2, tại phường Buôn Ma Thuột (tỉnh Đắk Lắk), Báo Tiền phong tổ chức Tọa đàm “Thủy điện và bài toán phát triển bền vững hậu bão lũ lịch sử” với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia thủy lợi, thủy điện, khí tượng thủy văn, lĩnh vực tài nguyên nước, an toàn đập, doanh nghiệp vận hành thủy điện cùng người dân vùng chịu ảnh hưởng trực tiếp của lũ.

Các đại biểu tham dự Tọa đàm “Thủy điện và bài toán phát triển bền vững hậu bão lũ lịch sử” do Báo Tiền Phong tổ chức tại Buôn Ma Thuột (Đắk Lắk) Ảnh: NG

Thông tin tại tọa đàm, ông Nguyễn Xuân Tùng – Phó Trưởng phòng Ứng phó và Khắc phục hậu quả thiên tai, Cục Quản lý thiên tai và Phòng chống đê điều cho biết, thiên tai những năm gần đây đang diễn biến theo chiều hướng cực đoan, khó lường. Riêng năm 2025, nhiều khu vực ghi nhận lượng mưa kỷ lục, lưu lượng nước đổ về hồ chứa vượt xa thiết kế.

Đáng chú ý, hiện tượng “lũ chồng lũ” xuất hiện trong thời gian ngắn khiến công tác vận hành hồ chứa gặp áp lực lớn. Thời gian lũ đến nhanh trong khi dung tích phòng lũ có hạn, dẫn đến nguy cơ quá tải điều tiết.

Ông Nguyễn Xuân Tùng - Phó trưởng Phòng Ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai, Cục Quản lý thiên tai và phòng chống đê điều, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nêu ý kiến tại buổi tọa đàm. Ảnh: NG

Tại lưu vực sông Ba, một trong những điểm nóng mưa lũ, đỉnh lũ năm 2025 tại trạm Củng Sơn đạt 4.099 cm, vượt mốc lịch sử trước đó. Nhiều sông khác ở miền Trung và Tây Nguyên cũng ghi nhận mực nước vượt báo động 3, thậm chí vượt đỉnh lũ lịch sử.

Theo ông Hoàng Văn Đại – Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, xu thế gia tăng mưa lũ cực đoan có liên hệ trực tiếp với biến đổi khí hậu. Năm 2025, Biển Đông xuất hiện tới 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, cao hơn nhiều so với trung bình nhiều năm. Các hình thế gây mưa lớn dồn dập, kéo dài làm gia tăng nguy cơ lũ lớn trên diện rộng.

Ông Hoàng Văn Đại – Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia chia sẻ về xu hướng gia tăng mưa lũ cực đoan do tác động biến đổi khí hậu. Ảnh: NG

Tuy nhiên, công tác dự báo vẫn tồn tại sai số do phụ thuộc nhiều yếu tố bất định, như: Dữ liệu bề mặt chưa đồng bộ, thiếu dữ liệu vận hành hồ, công nghệ mô phỏng còn sai số. Điều này đặt ra yêu cầu phải nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm và cập nhật liên tục.

Ở góc độ địa phương, ông Nguyễn An Phú – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk cho rằng, khó khăn còn đến từ năng lực hồ chứa nhỏ, lượng mưa lớn, tác động của hạ tầng giao thông chắn dòng, triều cường trùng thời điểm mưa lũ. Thực tế, tại hạ du sông Ba cho thấy mức độ tàn phá nặng nề. Người dân phải sơ tán khẩn cấp, nhiều khu vực mất liên lạc nhiều ngày, công tác cứu hộ gặp khó do dòng chảy xiết và vật cản.

Quản trị rủi ro liên hồ chứa: Cần tư duy mới

Trước những tranh luận về vai trò thủy điện, các chuyên gia nhấn mạnh cần nhìn nhận khách quan, khoa học. GS, TS Nguyễn Quốc Dũng – Phó Chủ tịch Thường trực Hội Đập lớn và Phát triển nguồn nước Việt Nam khẳng định, thủy điện không phải “thủ phạm gây lũ”. Ngược lại, hồ chứa có thể cắt giảm 60–90% đỉnh lũ, tạo “giờ vàng” cho hạ du ứng phó. Tuy nhiên, khi hồ đầy, để bảo đảm an toàn đập buộc phải xả theo lưu lượng nước về. Nếu trùng thời điểm lũ sông nhánh, triều cường và lòng sông thoát lũ kém, nước sẽ dâng nhanh, dễ gây hiểu nhầm.

Theo các chuyên gia, gốc rễ vấn đề nằm ở quản trị rủi ro tổng thể lưu vực, không chỉ riêng từng hồ. Ông Trương Việt Bình – Phó Trưởng phòng Quản lý năng lượng, Sở Công Thương tỉnh Đắk Lắk thông tin, trên địa bàn có 25 công trình thủy điện. Các hồ chứa được vận hành theo quy trình, ưu tiên an toàn công trình, giảm lũ hạ du và bảo đảm dòng chảy tối thiểu. Sau mưa lũ, kiểm tra cho thấy các nhà máy chấp hành đúng lệnh vận hành.

Ông Nguyễn An Phú - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk thông tin thực trạng thiệt hại và thách thức trong phòng chống lũ vùng hạ du. Ảnh: NG

Dù vậy, năng lực phòng lũ vẫn hạn chế. Theo Cục Quản lý Tài nguyên nước, trong hàng trăm hồ chứa lớn nhỏ trên cả nước, chỉ khoảng 40 hồ có dung tích cắt giảm lũ đáng kể. Riêng lưu vực sông Ba, tổng lượng nước lũ năm 2025 đổ về khoảng 3 tỷ m³, trong khi khả năng điều tiết chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ.

Từ thực tế đó, các chuyên gia cũng đề xuất nhiều giải pháp, như: ứng dụng hệ thống hỗ trợ ra quyết định (DSS), minh bạch dữ liệu vận hành; xây dựng bản đồ ngập lụt động để người dân giám sát; cho phép hạ mực nước hồ đón lũ sớm; nạo vét, khơi thông dòng chảy, củng cố đê điều, đẩy mạnh diễn tập thực chất; đầu tư hệ thống quan trắc, mô hình tính toán AI và cơ sở dữ liệu liên thông… Đáng chú ý, ý tưởng mua bảo hiểm cho các đập rủi ro cao được đưa ra như một công cụ tài chính chia sẻ thiệt hại, đồng thời nâng chuẩn quản trị an toàn đập theo thông lệ quốc tế.

Người dân vùng hạ lưu sông Ba kiến nghị tăng cường cảnh báo và phương tiện cứu hộ tại chỗ. Ảnh: NG

Ở góc nhìn người dân, ông Nguyễn Văn Minh (cư dân vùng hạ lưu sông Ba) chia sẻ: “Lũ lên quá nhanh khiến mọi chuẩn bị trở tay không kịp, hàng trăm người phải sơ tán khẩn cấp trong điều kiện mất điện, mất liên lạc nhiều ngày. Từ thực tế đó, người dân mong muốn được trang bị phương tiện cứu hộ tại chỗ và nâng cao cảnh báo sớm.

Ở tầm vĩ mô, các chuyên gia nhấn mạnh cần chuyển từ tư duy mệnh lệnh sang cơ chế “đối tác chia sẻ rủi ro” giữa Nhà nước – doanh nghiệp – người dân.

Chủ động thích ứng để giảm thiểu thiệt hại

Thông qua tọa đàm, Ban Tổ chức đã tiếp nhận nhiều ý kiến tâm huyết, trách nhiệm từ các chuyên gia, nhà quản lý và cộng đồng doanh nghiệp. Những trao đổi thẳng thắn tại diễn đàn đã góp phần nhận diện rõ các nguy cơ hiện hữu nếu công tác phòng, chống thiên tai không được triển khai bằng những giải pháp đồng bộ, chủ động và mang tính dài hạn.

Ông Trương Việt Bình - Phó trưởng Phòng Quản lý năng lượng, Sở Công Thương tỉnh Đắk Lắk thông tin nguyên tắc vận hành của các công trình thủy điện trên địa bàn tỉnh. Ảnh: NG

Thay mặt Ban Biên tập Báo Tiền Phong, ông Nguyễn Ngọc Tiến trân trọng cảm ơn các chuyên gia, lãnh đạo các sở, ban, ngành địa phương cùng đại diện doanh nghiệp đã có những tham luận, ý kiến phát biểu chất lượng, đóng góp thiết thực cho hội thảo. Trên cơ sở đó, Báo Tiền Phong sẽ tổng hợp đầy đủ nội dung tọa đàm, xây dựng báo cáo gửi tới các cơ quan chức năng làm tài liệu tham khảo phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành.

Theo ông Nguyễn Ngọc Tiến, thực tế cho thấy nếu sau mỗi mùa mưa lũ chỉ dừng lại ở việc rút kinh nghiệm mà không có giải pháp cụ thể, không chủ động nâng cao năng lực dự báo, khả năng tiếp cận và chia sẻ thông tin, thì nguy cơ tái diễn những mất mát, thiệt hại nghiêm trọng là điều khó tránh. Quá trình tác nghiệp tại các vùng lũ cho thấy, có thời điểm nước dâng rất nhanh, thông tin liên lạc bị gián đoạn, công tác cứu hộ, cứu nạn gặp nhiều trở ngại; thậm chí, có nơi người dân phải trú sát trần nhà trong thời gian dài mới được tiếp cận cứu trợ.

 Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến - Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong trao đổi các vấn đề liên quan tới thủy điện. Ảnh: NG

Từ những thực tiễn đó, ông Nguyễn Ngọc Tiến nhấn mạnh, ba nhóm giải pháp trọng tâm được các chuyên gia đề xuất tại tọa đàm. Thứ nhất, cần nâng cao năng lực dự báo, đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ và chuyển đổi số, xây dựng hệ thống dữ liệu đủ độ tin cậy, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp. Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng linh hoạt, tăng quyền chủ động cho Chủ tịch UBND cấp tỉnh trong xử lý các tình huống thiên tai bất thường. Thứ ba, Nhà nước cần phát huy vai trò kiến tạo, dẫn dắt, đồng thời làm rõ cơ chế hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân.

Bên cạnh đó, công tác quy hoạch, vận hành hệ thống hồ chứa cần phù hợp với đặc thù miền Trung – khu vực có địa hình dốc, nhiều thủy điện nhỏ nhằm bảo đảm an toàn công trình và mục tiêu cắt, giảm lũ cho vùng hạ du.