Tiêu chuẩn quốc gia trở thành đòn bẩy nâng sức cạnh tranh

Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026–2035 xác định mục tiêu xây dựng hệ thống Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) hiện đại, tiên tiến và hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế. Hệ thống này đóng vai trò là hạ tầng thể chế mềm, công cụ thực thi chính sách công và nền tảng kỹ thuật phục vụ quản lý nhà nước. Đồng thời, tiêu chuẩn được định vị là động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Khi các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về chất lượng, an toàn, môi trường và truy xuất nguồn gốc, tuân thủ tiêu chuẩn không còn là khâu kiểm định thụ động ở đoạn cuối quy trình. Đây đã trở thành điều kiện tiên quyết quyết định khả năng thâm nhập và duy trì vị thế của hàng hóa trên thị trường.

Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia vì vậy không chỉ đặt ra các yêu cầu kỹ thuật, mà xác định tiêu chuẩn là “hạ tầng thể chế mềm”, công cụ thực thi chính sách công và nền tảng kỹ thuật cho quản lý nhà nước. Tiêu chuẩn đồng thời được đặt trong mối quan hệ với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, hàng hóa chủ lực.

Đối với doanh nghiệp, sự chuyển dịch này đòi hỏi tư duy quản trị mới: Tích hợp tiêu chuẩn ngay từ khâu thiết kế, lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất cho đến quản trị chất lượng và phân phối.

Theo Tiến sĩ kinh tế Lê Bá Chí Nhân, việc triển khai Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia cần được nhìn nhận dưới góc độ chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể chịu thêm áp lực về đầu tư công nghệ, nhân lực, kiểm định và quản trị chất lượng. Tuy nhiên, về dài hạn, tiêu chuẩn chính là một cấu phần quan trọng của năng lực sản xuất và hội nhập.

“Tiêu chuẩn phải được xem là nền tảng để chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào quy mô, chi phí sang tăng trưởng dựa trên chất lượng, năng suất và giá trị gia tăng. Khi tiêu chuẩn được tích hợp ngay từ khâu thiết kế, nguyên liệu, sản xuất đến phân phối, doanh nghiệp không chỉ kiểm soát tốt hơn chất lượng mà còn nâng khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu", ông Nhân nhận định.

Vấn đề cốt lõi, theo ông Nhân, là chính sách phải tạo cơ chế hỗ trợ phù hợp, giảm chi phí chuyển đổi, giúp doanh nghiệp chủ động đáp ứng tiêu chuẩn thay vì coi đây là nghĩa vụ hành chính.

Chuẩn hóa quy trình, công nghệ và con người

Thực hiện Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia, TP Cần Thơ đặt mục tiêu đến năm 2030: 100% sở, ban, ngành, UBND xã, phường cùng các doanh nghiệp sản xuất, cung cấp sản phẩm, dịch vụ chủ lực được tuyên truyền, phổ biến về Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia; 100% doanh nghiệp có sản phẩm, hàng hóa thuộc nhóm rủi ro cao được hỗ trợ áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và truy xuất nguồn gốc.

TP cũng đặt mục tiêu đào tạo 500 lượt cán bộ quản lý doanh nghiệp; tập huấn cho 2.000 doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất kinh doanh; hỗ trợ 100 doanh nghiệp, hợp tác xã áp dụng các hệ thống quản lý tiên tiến như ISO, HACCP, HALAL, VietGAP, Kaizen, 5S...

Cùng với đó, ít nhất 20 nhóm sản phẩm được chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy và 100% cơ quan quản lý nhà nước duy trì hệ thống quản lý chất lượng theo TCVN ISO 9001 trên môi trường ISO điện tử.

Hàng hóa đáp ứng tiêu chuẩn quốc gia góp phần củng cố niềm tin của người tiêu dùng và nâng sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường. Ảnh: Phú Đức

Từ thực tiễn quản lý, ông Hà Trung Hiếu, Phó Trưởng phòng Quản lý doanh nghiệp và Môi trường, Ban Quản lý các khu chế xuất và công nghiệp Cần Thơ, cho rằng triển khai tiêu chuẩn cần được nhìn nhận như một quá trình đồng bộ, trong đó doanh nghiệp phải chuẩn hóa cả quy trình, công nghệ và con người. Đây là ba yếu tố gắn chặt với nhau, quyết định khả năng duy trì chất lượng ổn định thay vì chỉ đáp ứng yêu cầu tại một thời điểm.

Theo ông Hiếu, khi yêu cầu thị trường ngày càng cao, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến sản phẩm cuối cùng mà phải kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất. Quy trình cần rõ ràng, công nghệ phải phù hợp và người lao động phải được đào tạo để thực hiện đúng tiêu chuẩn. Đặc biệt, yêu cầu về an toàn và truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành điều kiện quan trọng để sản phẩm tạo dựng niềm tin với khách hàng, đối tác và thâm nhập những thị trường có yêu cầu khắt khe.

Ông Hiếu cũng cho rằng việc phổ biến các quy định, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật phải được thực hiện thường xuyên, dễ tiếp cận và sát với từng nhóm doanh nghiệp. Không chỉ giúp doanh nghiệp biết quy định, hoạt động hướng dẫn cần giúp họ hiểu phải thay đổi khâu nào trong sản xuất, cần đầu tư công nghệ ra sao, tổ chức nhân lực thế nào và thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc như thế nào để đáp ứng yêu cầu.

Kế hoạch của TP Cần Thơ cũng mở rộng sang hỗ trợ áp dụng tiêu chuẩn, phát triển nguồn nhân lực, tăng cường hạ tầng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, thúc đẩy đánh giá sự phù hợp và thực hiện đầy đủ các cam kết về hàng rào kỹ thuật trong thương mại theo WTO, EVFTA và CPTPP.

Điểm mấu chốt của Chiến lược không nằm ở số lượng chứng chỉ được cấp, mà ở sự thay đổi thực chất trong năng lực sản xuất của doanh nghiệp. Khi tiêu chuẩn quốc gia thấu sâu vào quy trình, công nghệ và nguồn nhân lực, "hạ tầng mềm" này sẽ trở thành sức cạnh tranh nội tại, giúp doanh nghiệp Cần Thơ tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.