(Thanh tra) - Theo Đề án xây dựng Tòa án điện tử của Toà án Nhân dân (TAND) Tối cao, một trong những mục tiêu trọng tâm là số hóa toàn bộ quy trình hành chính tư pháp, qua đó góp phần phòng ngừa rủi ro pháp lý và các phát sinh khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp.
Theo cơ quan Thanh tra TAND Tối cao, công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo là một trong những nhiệm vụ quan trọng, trong thời gian qua, TAND Tối cao đã chỉ đạo các đơn vị thường xuyên rà soát, báo cáo kết quả về công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo để giải quyết kịp thời, dứt điểm, đặc biệt đối với các vụ việc có tính chất phức tạp, đông người.
TAND các cấp cũng thường xuyên tổ chức kiểm tra rút kinh nghiệm đối với công tác tiếp công dân; khi có đơn thư khiếu nại, tố cáo thì kịp thời tiến hành kiểm tra xác minh, kết luận trả lời người khiếu nại, tố cáo theo đúng quy định của pháp luật và của ngành TAND…
Tuy vậy, trong công tác tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo vẫn còn tồn tại, hạn chế, đa số người khiếu nại, tố cáo đều xuất phát từ việc không đồng ý với bản án, quyết định của tòa án nhưng không làm đơn kiến nghị người có thẩm quyền xem xét theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm mà làm đơn khiếu nại, tố cáo để gây áp lực cho tòa án phải xem xét lại vụ án.
Mặt khác, người khiếu nại, tố cáo không trung thực, có trường hợp khiếu nại, tố cáo nhằm gây áp lực cho cơ quan và người tiến hành tố tụng. Do việc giải quyết khiếu nại, tố cáo không thỏa mãn yêu cầu, dẫn đến xúc phạm người giải quyết khiếu nại, tố cáo; trong khi đó quy định về chế tài xử lý đối với những trường hợp người khiếu nại, tố cáo còn bất cập.
Theo dự báo tình hình của TAND trong thời gian tới, số lượng vụ việc khiếu nại, tố cáo gia tăng do số lượng vụ, việc thụ lý giải quyết, nhất là các vụ, việc về dân sự, hành chính ngày càng gia tăng và phức tạp, do vậy, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo có lúc chậm trễ, không kịp thời.
Cải cách tư pháp gắn với chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Ngành TAND đã và đang triển khai mạnh mẽ các giải pháp xây dựng Tòa án điện tử, tiến tới Tòa án số vào năm 2030. Trong bối cảnh đó, hành chính tư pháp, lĩnh vực hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động xét xử đang đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản về phương thức tổ chức và vận hành.
Theo nghiên cứu từ thực tiễn giải quyết khiếu nại, tố cáo, trong hoạt động của TAND cho thấy một bộ phận khiếu nại, tố cáo đối với thẩm phán, thư ký tòa án không xuất phát trực tiếp từ nội dung xét xử mà liên quan đến các khâu hành chính tư pháp trong quá trình giải quyết vụ việc.
Các phản ánh, khiếu nại thường tập trung vào những vấn đề như: Chậm thông báo, tống đạt văn bản tố tụng; sai sót trong quản lý hồ sơ, ghi chép biên bản; việc phân công, thay đổi thẩm phán hoặc sắp xếp lịch xét xử chưa bảo đảm tính minh bạch; chậm cấp bản án, quyết định hoặc trích lục cho đương sự; công khai bản án, quyết định chưa đầy đủ hoặc chưa đúng quy trình.
Những vấn đề nêu trên cho thấy một số tồn tại, hạn chế trong hoạt động hành chính tư pháp của tòa án, như: Quy trình quản lý hồ sơ và văn bản trong một số trường hợp còn phụ thuộc nhiều vào thao tác thủ công; việc chuẩn hóa và số hóa dữ liệu nghiệp vụ chưa đồng bộ; cơ chế theo dõi, kiểm soát thời hạn tố tụng và lịch xét xử chưa được tự động hóa đầy đủ; công tác công khai, cung cấp thông tin cho đương sự còn chưa thống nhất giữa các đơn vị. Những hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý nội bộ mà còn có thể làm phát sinh khiếu nại, tố cáo trong quá trình giải quyết vụ việc.
Theo Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP, tòa án phải từng bước thực hiện việc quản lý hồ sơ vụ án, tài liệu tố tụng và các hoạt động hành chính tư pháp trên môi trường số, bảo đảm tính đầy đủ, chính xác và toàn vẹn của dữ liệu trong quá trình giải quyết vụ việc.
Trong đó, thẩm phán và thư ký tòa án có trách nhiệm lập, quản lý, cập nhật và lưu trữ hồ sơ vụ án trên hệ thống quản lý hồ sơ điện tử theo đúng quy trình nghiệp vụ.
Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động của tòa án vẫn có thể phát sinh một số sai sót trong quá trình quản lý hồ sơ như thất lạc tài liệu giấy, ghi chép biên bản chưa đầy đủ hoặc việc cập nhật thông tin vụ án lên hệ thống quản lý hồ sơ điện tử chưa kịp thời. Những sai sót này, dù mang tính kỹ thuật hoặc quy trình, vẫn có thể trở thành căn cứ phát sinh khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp.
Từ góc độ thực tiễn, các nguyên nhân dẫn đến khiếu nại, tố cáo đối với thẩm phán và thư ký tòa án trong lĩnh vực hành chính tư pháp có thể được phân thành hai nhóm chủ yếu.
Thứ nhất, nguyên nhân chủ quan xuất phát từ việc thực hiện nhiệm vụ hành chính tư pháp chưa thật sự chặt chẽ, như chậm xử lý đơn khởi kiện, thiếu sót trong quản lý hồ sơ vụ án, ghi chép biên bản chưa đầy đủ, hoặc chưa minh bạch trong việc cung cấp thông tin, tài liệu cho đương sự.
Thứ hai, nguyên nhân khách quan chủ yếu liên quan đến điều kiện tổ chức và phương thức quản lý, như khối lượng công việc lớn, quy trình xử lý hồ sơ còn phụ thuộc nhiều vào thao tác thủ công, việc số hóa và liên thông dữ liệu nghiệp vụ chưa đồng bộ giữa các đơn vị trong hệ thống tòa án.
Những hạn chế này cho thấy yêu cầu cần tiếp tục hoàn thiện quy trình hành chính tư pháp và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý hồ sơ, văn bản và dữ liệu tư pháp, qua đó góp phần hạn chế sai sót và phòng ngừa khiếu nại, tố cáo trong hoạt động của tòa án.
Theo Đề án xây dựng Tòa án điện tử của TAND Tối cao, một trong những mục tiêu trọng tâm là số hóa toàn bộ quy trình hành chính tư pháp, từ tiếp nhận đơn, phân công thẩm phán, quản lý hồ sơ đến tống đạt văn bản tố tụng.
Hệ thống quản lý án điện tử cho phép lưu vết toàn bộ thao tác nghiệp vụ, qua đó tạo cơ sở pháp lý quan trọng để xác định trách nhiệm cá nhân khi phát sinh khiếu nại, tố cáo.
Đặc biệt, các quy định nội bộ về quản lý, khai thác và sử dụng hồ sơ vụ án điện tử đã bước đầu thiết lập cơ chế kiểm soát truy cập, phân quyền trách nhiệm và nhật ký xử lý công việc. Cơ chế này không chỉ góp phần phòng ngừa sai sót mà còn bảo vệ thẩm phán, thư ký trước các tố cáo không có căn cứ, thông qua chứng cứ điện tử khách quan.
Hành chính tư pháp số cho phép thiết lập các cơ chế theo dõi tiến độ, cảnh báo quá hạn, lưu vết điện tử đối với mọi thao tác xử lý hồ sơ. Nhờ đó, không chỉ giúp phòng ngừa sai sót mà còn bảo vệ thẩm phán, thư ký trước các tố cáo không có căn cứ, thông qua việc chứng minh rõ ràng quá trình thực hiện nhiệm vụ công vụ.
Định hướng chuyển đổi số trong hoạt động tư pháp hiện nay cần được đặt trong bối cảnh các quan điểm, chủ trương mới của Đảng được xác lập tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Trong lĩnh vực hành chính tư pháp, tinh thần Đại hội XIV đặt ra yêu cầu chuyển đổi từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang quản trị tư pháp dựa trên dữ liệu số, quy trình chuẩn hóa và cơ chế kiểm soát nội bộ minh bạch.
Hành chính tư pháp số vì vậy không chỉ là việc triển khai các phần mềm quản lý án, hồ sơ điện tử hay dịch vụ công trực tuyến, mà còn là công cụ đổi mới phương thức điều hành, phân công, giám sát hoạt động của thẩm phán và thư ký tòa án, qua đó góp phần phòng ngừa rủi ro pháp lý và các phát sinh khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp
Do đó, hoàn thiện hành chính tư pháp số không chỉ là yêu cầu kỹ thuật trong quản trị tòa án mà còn là giải pháp thể chế quan trọng nhằm phòng ngừa khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp, qua đó góp phần xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, minh bạch và hiện đại theo định hướng Tòa án điện tử, Tòa án số trong cải cách tư pháp hiện nay.
