(Thanh tra) - Những vụ bạo lực học đường nghiêm trọng gần đây tại Đắk Lắk đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của người lớn trong giáo dục, bảo vệ trẻ em. Khi trẻ dùng nắm đấm, hung khí hay lời lẽ xúc phạm để giải quyết mâu thuẫn, không thể chỉ quy trách nhiệm cho nhà trường. Ngăn chặn bạo lực học đường cần sự chung tay của gia đình, ngành Giáo dục và cộng đồng.
Tại Đắk Lắk, chỉ trong ba ngày đầu tháng 10, liên tiếp xảy ra hai vụ nữ sinh đánh nhau nghiêm trọng. Chiều 5/10, tại một khu nhà trọ trên đường Kim Đồng, xã Quảng Phú, nữ sinh N.T.U.T., học lớp 10 một Trường THPT, bị bạn cùng lớp đánh, ép quỳ gối rồi dí điếu thuốc đang cháy sát mặt, gây bỏng. Theo thông tin được đăng tải, mâu thuẫn bắt nguồn từ lời nói đùa và những bất đồng giữa các em.
Đến chiều 7/10, tại khu vực nghĩa địa Ea Tar, thôn Thái Bình, xã Ea Tul, nữ sinh N.T.D.L. (lớp 9, Trường Tiểu học và THCS N.Đ.C) bị nữ sinh N.T.T.V. (lớp 11, Trường THPT Tr.Q.K hành hung, khiến em bị đa chấn thương, phải phẫu thuật cấp cứu. Theo báo cáo ban đầu của nhà trường, hai nữ sinh có mâu thuẫn từ trước, nhắn tin, gọi điện cãi vã rồi hẹn gặp nhau để giải quyết.
Cả hai vụ việc đang được cơ quan chức năng xác minh, làm rõ. Tuy nhiên, những gì đã xảy ra cho thấy mâu thuẫn giữa học sinh có thể nhanh chóng "leo thang" thành bạo lực, để lại hậu quả về thể chất và tinh thần. Đáng nói, ở vụ việc tại Quảng Phú, một số học sinh chứng kiến còn dùng điện thoại quay lại rồi đăng tải lên mạng xã hội, thay vì can ngăn hay tìm người hỗ trợ.
Theo ThS. Nguyễn Thị Hường, giáo viên tư vấn tâm lý, bạo lực học đường có những biểu hiện khác nhau tùy theo độ tuổi. Ở bậc THCS, mâu thuẫn thường xuất phát từ quan hệ bạn bè, tình cảm tuổi mới lớn hoặc những lời khiêu khích, xúc phạm trên mạng xã hội, sau đó có thể dẫn đến xô xát trực tiếp. Bên cạnh đó, việc tiếp xúc với các trò chơi trực tuyến có nội dung bạo lực cũng là yếu tố cần quan tâm, nhất là khi học sinh còn hạn chế về khả năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn.
Trong khi đó, ở bậc THPT, bạo lực có xu hướng chuyển sang các hình thức tinh thần như công kích trên mạng xã hội, miệt thị, xúc phạm hoặc cô lập, tẩy chay bạn bè. Theo bà Hường, dù những vụ xô xát trực tiếp có thể ít xảy ra hơn nhưng khi phát sinh thường tiềm ẩn nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy, việc phòng ngừa bạo lực học đường cần phù hợp với đặc điểm tâm lý từng lứa tuổi, đồng thời có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội.
Tuy nhiên, theo ThS. Nguyễn Thị Hường, không thể quy mọi hành vi bạo lực cho đặc điểm tâm lý lứa tuổi. Đằng sau đó còn là sự tác động đan xen của nhiều yếu tố. Một đứa trẻ thường xuyên chứng kiến cách người lớn giải quyết bất đồng bằng quát mắng, đe dọa hoặc đánh đập có thể dần hình thành nhận thức sai lệch rằng bạo lực là cách thể hiện quyền lực và giải quyết vấn đề. Ngược lại, việc thiếu quan tâm, thiếu giới hạn trong giáo dục hoặc không được hướng dẫn cách ứng xử cũng có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong việc kiểm soát hành vi.
Nhìn từ góc độ văn hóa, PGS.TS Nguyễn Thành Nam - Chuyên gia Văn hoá học cho rằng: “Điều đáng lo ngại không chỉ là những vụ bạo lực học đường xảy ra, mà còn là cách một bộ phận học sinh đang lựa chọn bạo lực như phương thức giải quyết mâu thuẫn. Khi một bất đồng nhỏ có thể dẫn đến hành vi đánh đập, xúc phạm, thậm chí gây thương tích nghiêm trọng, chúng ta cần nhìn nhận đây không đơn thuần là vấn đề kỷ luật học đường mà còn phản ánh những lệch chuẩn trong văn hóa ứng xử”.
Theo PGS. TS Nguyễn Thành Nam, nguyên nhân không thể quy về một phía, mà có sự tác động đan xen giữa giáo dục gia đình, nhà trường, mạng xã hội và môi trường văn hóa cộng đồng.
“Ở lứa tuổi học sinh, các em đang trong quá trình hình thành nhân cách, dễ bị tác động bởi môi trường sống và những hình mẫu ứng xử xung quanh. Nếu thường xuyên chứng kiến người lớn giải quyết bất đồng bằng sự nóng giận, áp đặt hoặc bạo lực, trẻ có thể dần xem đó là cách hành xử bình thường”, PGS.TS Nguyễn Thành Nam phân tích.
Theo PGS.TS Nguyễn Thành Nam, gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hình thành nhân cách, thái độ và cách ứng xử của trẻ. Việc chăm lo cho con không thể chỉ dừng ở kết quả học tập, mà cần bao gồm cả giáo dục đạo đức, kỹ năng kiểm soát cảm xúc và ý thức tôn trọng người khác.
“Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có ảnh hưởng lâu dài đến quá trình hình thành nhân cách của mỗi đứa trẻ. Trước khi đến trường, trẻ đã học cách giao tiếp, ứng xử, thể hiện cảm xúc và giải quyết bất đồng thông qua những gì được chứng kiến trong gia đình”, chuyên gia nhận định.
PGS.TS Nguyễn Thành Nam cho rằng người lớn cần nhìn lại cách ứng xử của chính mình, bởi trẻ không chỉ tiếp nhận những lời dạy mà còn quan sát hành vi hằng ngày của cha mẹ và những người xung quanh.
Ở góc độ tâm lý học đường, việc giúp trẻ nhận diện cảm xúc, biết dừng lại khi nóng giận và tìm cách giải quyết bất đồng phù hợp cần được thực hiện trước khi xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát. Khi trẻ có biểu hiện bất thường trong hành vi hoặc các mối quan hệ bạn bè, người lớn cần chủ động lắng nghe, tìm hiểu nguyên nhân thay vì chỉ trách phạt.
Bên cạnh đó, không thể phủ nhận trách nhiệm của nhà trường trong việc quản lý, giáo dục học sinh, phát hiện và ngăn chặn những hành vi bạo lực. Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thành Nam, sẽ thiếu công bằng nếu mọi vụ việc đều khiến nhà trường trở thành đối tượng chịu trách nhiệm duy nhất.
“Nhà trường có trách nhiệm giáo dục, quản lý học sinh trong phạm vi hoạt động của mình, kịp thời phát hiện, can thiệp và xử lý những hành vi bạo lực. Tuy nhiên, quá trình hình thành nhân cách của một đứa trẻ không chỉ diễn ra trong lớp học. Điều cần thiết không phải là tìm một chủ thể để quy trách nhiệm cho tất cả, mà phải xác định rõ trách nhiệm của từng bên và xây dựng cơ chế phối hợp thực chất”, chuyên gia nhấn mạnh.
Gia đình phải là nơi đầu tiên dạy trẻ biết đúng, sai; nhà trường là nơi tiếp tục hình thành nhân cách, trang bị kiến thức và kỹ năng sống.
Cùng với gia đình và nhà trường, chính quyền cơ sở, các tổ chức đoàn thể và cộng đồng dân cư cũng cần tham gia xây dựng môi trường sống an toàn, lành mạnh cho trẻ em. Những mâu thuẫn có nguy cơ dẫn đến bạo lực cần được phát hiện sớm; học sinh có hoàn cảnh khó khăn, thiếu sự chăm sóc hoặc gặp vấn đề trong các mối quan hệ cần được quan tâm, hỗ trợ phù hợp.
Đừng để việc truy trách nhiệm sau mỗi vụ bạo lực học đường thay thế cho trách nhiệm phòng ngừa từ sớm, từ xa. Bởi bảo vệ trẻ em không chỉ là nhiệm vụ của ngành giáo dục, mà còn là thước đo trách nhiệm của gia đình và toàn xã hội. Và đừng đợi đến khi một đứa trẻ trở thành nạn nhân, hoặc một đứa trẻ khác phải đối diện với trách nhiệm pháp lý, người lớn mới bắt đầu nhìn lại trách nhiệm của chính mình.
