Rủi ro trong thanh tra đến từ đâu?

Rủi ro trong hoạt động thanh tra xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan (thiên tai, dịch bệnh; đối tượng thanh tra không chấp hành, không hợp tác, cung cấp hồ sơ tài liệu không kịp thời, không đầy đủ, không chính xác; chính sách, pháp luật thay đổi…) lẫn nguyên nhân chủ quan (bất cập trong quản lý, điều hành; năng lực chuyên môn, khả năng nhận định, đánh giá lựa chọn nội dung, phương pháp thanh tra và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ, công chức làm công tác thanh tra; cơ chế, chính sách còn bất cập…). Hậu quả của rủi ro trong hoạt động thanh tra không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của cơ quan, cán bộ thanh tra mà còn tác động đến quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân liên quan.

Xét theo từng giai đoạn của cuộc thanh tra, có thể nhận diện một số nhóm rủi ro chính.

Ở bước chuẩn bị thanh tra: Rủi ro do thu thập thông tin, nắm tình hình không đầy đủ, thiếu khách quan dẫn đến thiếu căn cứ ban hành quyết định, xây dựng kế hoạch thanh tra không cụ thể; rủi ro trùng lặp phạm vi, đối tượng, thời gian thanh tra với hoạt động kiểm tra, kiểm toán.

Ở bước tiến hành thanh tra: Đây là giai đoạn tiềm ẩn nhiều rủi ro nhất, gồm nguy cơ tham nhũng, tiêu cực khi cán bộ thanh tra thiếu liêm chính hoặc có quan hệ, lợi ích không chính đáng với đối tượng thanh tra; đối tượng thanh tra không hợp tác, cản trở, chống đối, cố tình làm chậm hoặc sửa chữa, thay đổi chứng cứ, tài liệu; đối tượng thanh tra giải thể, phá sản, bỏ trốn gây khó khăn cho việc thực hiện kết luận, kiến nghị; thông tin, tài liệu thanh tra bị thất lạc, rò rỉ; không bảo đảm thời hạn thanh tra theo quy định; rủi ro khi trưởng đoàn thanh tra không kiểm soát tốt nhân sự, để xảy ra mâu thuẫn nội bộ hoặc xung đột quan điểm, phương pháp, cách thức xử lý thông tin, kết quả thanh tra.

Ở bước kết thúc thanh tra: Rủi ro chậm báo cáo, chậm trình dự thảo kết luận thanh tra; xung đột quan điểm chuyên môn, áp dụng pháp luật giữa các cơ quan liên quan; kết luận, quyết định xử lý thiếu chính xác, thiếu khả thi, dẫn đến khiếu nại, tố cáo hoặc bị khởi kiện hành chính.

Thanh tra Chính phủ làm việc với Thanh tra tỉnh Quảng Ninh. Ảnh: H.T

Cơ sở chính trị, pháp lý

Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã xác định giải pháp đột phá trong phòng, chống tham nhũng là "kiên quyết đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, quan liêu; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền đi đôi với tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm soát chặt chẽ quyền lực". Cụ thể hóa tinh thần này, Bộ Chính trị đã ban hành Quy định số 131-QĐ/TW ngày 27/10/2023 về kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác kiểm tra, giám sát, thi hành kỷ luật Đảng và trong hoạt động thanh tra, kiểm toán, với 5 nguyên tắc kiểm soát quyền lực và 22 hành vi tham nhũng, tiêu cực được chỉ rõ.

Luật Thanh tra số 84/2025/QH15 (có hiệu lực từ 25/6/2025) cũng quy định rõ 8 hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động thanh tra - từ việc cố ý không ra quyết định thanh tra khi có dấu hiệu vi phạm, nhận hối lộ, bao che, cố ý kết luận sai sự thật, đến việc tiết lộ thông tin thanh tra chưa công khai hay can thiệp trái pháp luật làm sai lệch kết quả thanh tra. Luật cũng quy định trách nhiệm xử lý vi phạm của người tiến hành thanh tra và cơ chế xem xét lại kết luận thanh tra khi phát sinh vướng mắc (khoản 3, Điều 53).

Nghị quyết số 75/2022/QH15 của Quốc hội và Nghị quyết số 115-NQ/BCSĐ của Ban Cán sự Đảng Thanh tra Chính phủ cũng đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp thanh tra, nâng cao chất lượng kết luận thanh tra, khắc phục tình trạng chậm ban hành kết luận, tăng cường công khai, minh bạch và phối hợp chặt chẽ với Kiểm toán Nhà nước để tránh chồng chéo.

TS.Trần Huy Trường - Cục trưởng Cục Giám sát và Thẩm định (Cục XIII), Thanh tra Chính phủ nói về quản trị rủi ro trong hoạt động thanh tra. Ảnh: H.T

Một số giải pháp quản trị rủi ro

Từ thực tiễn nhận diện rủi ro và cơ sở chính trị, pháp lý nêu trên, có thể đề xuất một số nhóm giải pháp quản trị rủi ro trong hoạt động thanh tra:

Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và cơ chế hoạt động thanh tra - giải pháp phòng ngừa mang tính cơ bản, lâu dài nhất, nhằm khắc phục những khoảng trống pháp lý về quan hệ giữa cơ quan thanh tra với cơ quan hành chính Nhà nước, về các biện pháp bảo đảm thực hiện kết luận thanh tra, cũng như ranh giới chức năng giữa cơ quan Thanh tra và Kiểm toán Nhà nước.

Hai là, nâng cao phẩm chất chính trị và năng lực chuyên môn cho cán bộ, công chức thanh tra - vì đây vừa là chủ thể có thể gây ra rủi ro, vừa là người gánh chịu hậu quả và trực tiếp tham gia quản trị rủi ro.

Ba là, tăng cường công tác giám sát hoạt động của đoàn thanh tra, nhằm phát hiện và xử lý kịp thời rủi ro trong tổ chức, hoạt động của đoàn thanh tra, đồng thời cần hoàn thiện quy định về lực lượng, quyền và trách nhiệm của chủ thể giám sát.

Bốn là, chú trọng công tác thẩm định dự thảo kết luận thanh tra - khâu "sàng lọc", phản biện và hậu kiểm quan trọng giúp phát hiện, xử lý rủi ro ngay trước khi ban hành kết luận chính thức.

Năm là, bảo đảm và duy trì chế độ thông tin, báo cáo kịp thời, khách quan, trung thực trong suốt quá trình thanh tra, làm cơ sở cho công tác chỉ đạo, điều hành.

Sáu là, đẩy mạnh xây dựng nền tảng số và dữ liệu số của ngành Thanh tra, tạo điều kiện phân tích, cảnh báo sớm và phát hiện rủi ro một cách chủ động, có hệ thống.

Bảy là, xây dựng cơ chế xử lý rủi ro cụ thể, nhất là đối với những rủi ro phát sinh sau khi ban hành kết luận thanh tra - cần có hướng dẫn rõ ràng để vừa bảo vệ những rủi ro khách quan, vừa xử lý nghiêm những rủi ro do nguyên nhân chủ quan.

Quản trị rủi ro hiệu quả sẽ giúp hoạt động thanh tra tuân thủ pháp luật, bảo đảm tính chính xác, khách quan, minh bạch, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước và củng cố niềm tin của người dân, tổ chức, doanh nghiệp đối với ngành Thanh tra.