(Thanh tra) - Trong yêu cầu xây dựng nền quản trị hiện đại, hoạt động thanh tra cần chuyển mạnh từ kiểm tra, xử lý vụ việc sang chủ động phòng ngừa, nhận diện và kiểm soát rủi ro, dựa trên dữ liệu và gắn với trách nhiệm giải trình.
Đây cũng là hướng tiếp cận được nhiều chuyên gia, nhà khoa học đặt ra tại Hội thảo “Đổi mới phương thức thanh tra đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia ở Việt Nam” do Học viện Hành chính và Quản trị công tổ chức, ngày 1/10.
Các tham luận tập trung làm rõ những vấn đề lý luận, pháp lý và thực tiễn đặt ra đối với hoạt động thanh tra trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số.
Phát biểu khai mạc, PGS.TS Lương Thanh Cường, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công, nhấn mạnh trong bối cảnh tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực, hoạt động thanh tra đang đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ.
Đặc biệt, việc Luật Thanh tra năm 2025 có hiệu lực và mô hình chính quyền địa phương hai cấp được triển khai đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức thanh tra theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, chủ động, dựa trên quản trị rủi ro và dữ liệu, tăng cường phòng ngừa, cảnh báo, phát hiện và xử lý sai phạm, đồng thời góp phần hoàn thiện thể chế.
Do đó, thanh tra có vị trí quan trọng trong cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, góp phần giữ vững kỷ luật, kỷ cương và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Theo PGS.TS Lương Thanh Cường, trước yêu cầu xây dựng nền quản trị hiện đại, tinh gọn tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và chuyển đổi số, phương thức thanh tra cần chuyển mạnh sang chủ động phòng ngừa, dựa trên dữ liệu và gắn với trách nhiệm giải trình.
Thanh tra không chỉ nhằm phát hiện, xử lý sai phạm mà cần hướng tới nhận diện, kiểm soát rủi ro, tháo gỡ điểm nghẽn từ sớm, từ xa. Đổi mới phương thức thanh tra phải thực chất, vừa thực hiện chức năng kiểm soát quyền lực, vừa phục vụ người dân, bảo vệ lợi ích công và góp phần củng cố niềm tin xã hội đối với Nhà nước.
Tiếp cận từ góc độ hoàn thiện thể chế, GS.TS Võ Khánh Vinh cho rằng thể chế về thanh tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực là những trụ cột của cơ chế kiểm soát quyền lực trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Theo ông, cần chuyển từ hoàn thiện từng quy định riêng lẻ sang hoàn thiện đồng bộ, liên thông và nâng cao hiệu quả thực thi. Riêng đối với thanh tra, cần xác định rõ vị trí, chức năng và quan hệ với các cơ chế kiểm soát quyền lực khác; chuyển từ thanh tra chủ yếu sau khi vi phạm xảy ra sang phòng ngừa, cảnh báo và kiểm soát rủi ro từ sớm, từ xa.
GS.TS Võ Khánh Vinh cũng nhấn mạnh việc nâng cao hiệu lực thực hiện kết luận, kiến nghị sau thanh tra; đồng thời chuyển mạnh công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực từ “xử lý là chính” sang “phòng ngừa là chính”, gắn với minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Trong quá trình đó, chuyển đổi số cần trở thành động lực đổi mới phương thức kiểm soát quyền lực, thông qua kết nối dữ liệu, phân tích rủi ro và cảnh báo sớm, đồng thời bảo đảm an toàn dữ liệu và quyền con người.
Từ góc độ lý luận và thực tiễn quản lý Nhà nước, TS Đinh Văn Minh cho rằng đổi mới phương thức thanh tra hiện nay cần được nhìn nhận như một quá trình kế thừa và thích ứng với những yêu cầu mới của quản trị quốc gia.
Theo ông, thanh tra không phải hoạt động biệt lập mà là một bộ phận của chu trình quản lý. Hoạt động này vừa thực hiện chức năng kiểm soát, vừa cung cấp thông tin phục vụ đánh giá, dự báo và hoàn thiện thể chế.
Trong quản trị hiện đại, thanh tra cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa trên kiểm tra, xử lý vụ việc sang đánh giá hiệu lực, hiệu quả quản trị, nhận diện rủi ro và phát hiện những điểm nghẽn về cơ chế, chính sách.
Do đó, hoạt động thanh tra cần ưu tiên những chuyên đề, vấn đề và lĩnh vực có rủi ro cao. Giá trị của kết luận thanh tra không chỉ nằm ở việc xác định vi phạm và trách nhiệm mà còn ở khả năng kiến nghị hoàn thiện thể chế.
Cùng với đổi mới phương thức, TS Đinh Văn Minh đặt vấn đề xây dựng đội ngũ thanh tra viên chuyên nghiệp, có năng lực chuyên môn, bản lĩnh và đạo đức công vụ, đồng thời bảo đảm các điều kiện để thực hiện nhiệm vụ khách quan, độc lập.
Việc phân định rõ chức năng giữa thanh tra, kiểm tra và kiểm toán cũng cần tiếp tục được nghiên cứu, tăng cường phối hợp nhằm hạn chế chồng chéo.
Bàn về định hướng “thanh tra kiến tạo”, TS Nguyễn Huy Hoàng, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra, cho rằng hoạt động thanh tra đang chuyển từ mô hình “phát hiện, xử lý” sang “phòng ngừa, kiến tạo”.
Theo ông, sự chuyển dịch này không phủ định chức năng phát hiện, xử lý vi phạm mà đặt chức năng đó trong một phương thức tiếp cận rộng hơn, trong đó thanh tra phải chủ động phòng ngừa rủi ro và góp phần hoàn thiện quản trị.
Ba yếu tố cốt lõi của thanh tra kiến tạo được TS Nguyễn Huy Hoàng chỉ ra gồm: phòng ngừa rủi ro từ sớm, từ xa; chuyển hóa kết quả thanh tra thành kênh phản biện chính sách từ thực tiễn; và khơi thông những nguồn lực đang bị “đóng băng”.
Đáng chú ý, từ kết quả rà soát 335 kết luận thanh tra do Thanh tra Chính phủ ban hành từ năm 2008, trong đó khoảng 42,3% nội dung kiến nghị được thực hiện, TS Nguyễn Huy Hoàng kiến nghị nâng chuẩn kết luận thanh tra, bổ sung cấu phần kiến nghị chính sách, đổi mới xử lý sau thanh tra và điều chỉnh tiêu chí đánh giá hiệu quả.
Ông đồng thời lưu ý cần phân định rõ ranh giới giữa “kiến tạo” và “nể nang”, bảo đảm đổi mới phương thức thanh tra nhưng không làm giảm yêu cầu phát hiện, xử lý vi phạm.
Các ý kiến tại phiên thảo luận chuyên gia tiếp tục làm sâu sắc yêu cầu đổi mới phương thức thanh tra theo hướng phòng ngừa, nhận diện rủi ro, ứng dụng dữ liệu và tăng cường kiểm soát quyền lực.
Từ thực tiễn công tác tại Hà Nội, Thanh tra viên Lại Tuấn Hải chia sẻ những vấn đề liên quan đến tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo trong điều kiện chính quyền địa phương hai cấp. Những trao đổi này góp phần kết nối giữa yêu cầu đổi mới về lý luận, pháp lý với thực tiễn hoạt động thanh tra.
Một nội dung được nhấn mạnh là nguồn nhân lực. PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh cho rằng đào tạo là nền tảng và điều kiện quan trọng để hiện thực hóa quá trình đổi mới ngành Thanh tra. Đào tạo cần gắn giữa tri thức pháp luật, năng lực thực tiễn, kỹ năng nghề nghiệp và đạo đức công vụ.
Theo đó, chuyên ngành Thanh tra tại Học viện Hành chính và Quản trị công có vai trò trong đào tạo đội ngũ đáp ứng yêu cầu mới, đồng thời góp phần kết nối đào tạo, nghiên cứu khoa học với thực tiễn quản lý.
Có thể thấy đổi mới phương thức thanh tra đang được đặt trong yêu cầu rộng hơn của đổi mới quản trị quốc gia. Thanh tra không chỉ dừng ở việc phát hiện sai phạm sau khi xảy ra mà cần chủ động nhận diện nguy cơ, cảnh báo sớm, cung cấp thông tin cho quá trình quản lý và góp phần hoàn thiện chính sách.
