Vườn cà phê ở bản Hỏi Hổm, xã Ẳng Tở được chăm sóc, phục hồi và cho năng suất trên 16 tấn/ha. Ảnh: Hồng Bài.

Cty Thái Hòa Mường Ảng (thuộc Tập đoàn Thái Hòa) bắt đầu hoạt động, triển khai Dự án phát triển vùng nguyên liệu cà phê trên địa bàn huyện Mường Ảng từ tháng 5/2008, với mục tiêu, đưa cà phê trở thành cây mũi nhọn trong cơ cấu kinh tế của huyện. Với hình thức, nông dân góp vốn bằng quyền sử dụng đất với Cty Thái Hòa Mường Ảng trồng cà phê, Cty chịu mọi chi phí từ khâu làm đất, vật tư, giống vốn và tiêu thụ sản phẩm. Hộ dân chịu trách nhiệm chăm sóc cà phê trên phần đất góp và được hưởng cổ tức hàng năm bắt đầu từ khi cà phê cho thu hoạch.

Cách làm của Cty Thái Hòa Mường Ảng được đánh giá là sáng tạo, đổi mới trong thực hiện mối liên kết "4 nhà", được chính quyền và người dân đồng tình hưởng ứng. Năm 2008 - 2009, gần 200 hộ dân ở các xã Búng Lao, Mường Lạn, Mường Đăng, Nậm Lịch và xã Xuân Lao đã góp đất cho Cty Thái Hòa Mường Ảng trồng cà phê với tổng diện tích trên 400ha. Năm 2011, cà phê Mường Ảng được mùa, được giá, nhiều hộ trồng cà phê (không trong diện góp đất với Cty) đã thu hàng trăm triệu đồng.

Cũng hình thức trên, năm 2009, Cty Thái Hòa Mường Ảng mở rộng diện tích, đưa cây cà phê ra huyện Tuần Giáo. Hơn 100 hộ dân 2 xã Quài Nưa, Quài Cang đã góp 250ha đất cho Cty trồng cà phê. Cty đã ký cam kết với các hộ góp vốn bằng quyền sử dụng đất, giá trị góp vốn (năm 2009) là 10 triệu đồng/ha, Cty góp 40 triệu đồng/ha. Người dân sẽ được thụ hưởng cổ tức ngay từ vụ thu hoạch cà phê đầu tiên. Người dân góp cổ phần được giao canh tác cây cà phê trên diện tích đất đã góp và được Cty trả công lao động theo từng công việc.

Với cách làm này, Cty Thái Hòa Mường Ảng đã đưa người nông dân nơi vùng cao Mường Ảng, Tuần Giáo, từ một nắng hai sương trên nương ngô, nương sắn, trở thành người công nhân trồng cà phê ngay trên quê hương mình.

Tiếc thay, niềm vui của người dân Mường Ảng, Tuần Giáo "ngắn chẳng tày gang". Trong thời gian 5 năm hoạt động, Cty Thái Hòa Mường Ảng không thực hiện đầy đủ những điều cam kết với người dân góp đất trồng cà phê. Người dân không được hưởng lợi từ cổ phần đất góp. Không được chi trả tiền công chăm sóc cà phê. Hơn thế nữa, người dân không có đất sản xuất, không việc làm. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của hộ dân, Cty đã đem thế chấp tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam Chi nhánh huyện Mường Ảng để lấy tiền đầu tư vào cây cà phê.  Năm 2013, Cty Thái Hòa Mường Ảng làm ăn thua lỗ, phá vỡ cam kết với hộ dân.

Vụ cà phê năm 2014, hàng trăm người dân ở các bản đã ồ ạt "tấn công" vào các vườn cà phê của Cty để "cướp" cà phê. Ông Lường Văn Quang, chủ vườn cà phê hơn 2ha ở xã Mường Đăng cho biết: Lúc đó, mạnh ai nấy làm. Người thì tuốt cả quả non, quả chín. Người thì bẻ cả cành nhét vào các bao tải, đưa lên xe ô tô. Đây là phá cà phê chứ không phải thu hái. Không đầy một tuần, hầu như các vườn cà phê đều trơ trụi, xác xơ. Hàng trăm ha cà phê đang độ kinh doanh, nay trở thành không chủ, không người chăm sóc, bảo vệ.

Mới đây, ngày 23/9/2015, tất cả 24 hộ dân xã Nậm Lịch (đã góp đất cùng Cty) khởi kiện Cty Thái Hòa Mường Ảng ra TAND huyện Mường Ảng để đòi lại quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền trên đất (cây cà phê).

Còn ở Tuần Giáo, năm 2013, sau khi bộ máy quản lý và cán bộ kỹ thuật Cty Thái Hòa Mường Ảng "bỏ của chạy lấy người", hơn 200ha cà phê, trong đó trên 50% diện tích cà phê đã bước vào thời kỳ kinh doanh năm thứ nhất, bị bỏ hoang. Một số nơi người dân đã phá cà phê để lấy đất sản xuất, thậm chí thả trâu bò vào vườn cà phê.

Ông Lò Văn Tươi, bản Phủ, xã Quài Cang cho biết: Vụ cà phê năm 2014, giá cà phê hạt tươi tăng cao, cà phê chín, đẹp có giá 12.000 đồng/kg. Nhưng người dân không có cà phê để bán. Năm nay cà phê mất giá, vườn cà phê cũng mới được phục hồi nên năng suất không cao. Hy vọng, sau "cú sốc" do Cty Thái Hòa Mường Ảng phá sản, dân Quài Cang sẽ vực lại vườn cà phê để đón vụ cà phê năm tới (2016) bội thu, được giá.

Hiện, chính quyền 2 huyện Mường Ảng và Tuần Giáo định hướng đưa giống cà phê có năng suất, chất lượng cao như cà phê lai ghép cho người dân trồng. Đồng thời, tổ chức trưng bày, giới thiệu sản phẩm cà phê nhằm quảng bá thương hiệu cà phê Mường Ảng đến người tiêu dùng và các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh. Từ đó thu hút đầu tư, phát triển công nghiệp chế biến sản phẩm cà phê, tạo đầu ra ổn định cho cà phê Mường Ảng, Tuần Giáo và cà phê trên địa bàn tỉnh Điện Biên.

  Hồng Bài