Làng lụa Vạn Phúc, Hà Đông, Hà Nội. Ảnh: HH

Những ngày giáp Tết, lạc bước nơi làng lụa Vạn Phúc (Hà Đông, Hà Nội), lắng nghe sự giao thoa kỳ diệu của tiếng máy dệt lách cách và những phiên chợ livestream, tôi chợt nhận ra: “Hồn số” không làm mất đi vẻ đẹp vĩnh cửu của lụa, trái lại, đó chính là ngọn gió Xuân tươi mới, thổi bùng sinh khí cho di sản văn hoá có tuổi đời hơn 1.000 năm.

Tiếng vọng ngàn năm trong "dáng hình" số

Có những nơi chốn, chỉ cần nhắc tên đã thấy cả một trời hoài niệm. Vạn Phúc là một nơi như thế. Đứng trước cổng làng sừng sững, bước qua con đường rực rỡ cờ đỏ sao vàng, trong tôi ùa về cảm giác bình yên đến lạ.

Tôi tìm về xưởng dệt của một người thợ cao tuổi nằm trong con ngõ nhỏ. Cụ Nguyễn Thị Thư đang cẩn thận chỉnh lại từng sợi tơ cho mẻ lụa vân - loại lụa tiếng tăm nhất từng được dùng để may Quốc phục.

Cụ bảo: "Lụa Vạn Phúc không kén người mặc, nhưng lại kén người làm. Nghìn năm nay, tiếng thoi đưa là “nhịp thở” của làng. Mất tiếng thoi là mất Tết". Câu nói ấy như sợi tơ mong manh nhưng bền bỉ neo giữ tâm hồn của làng nghề hơn 1.000 năm tuổi.

Cụ Nguyễn Thị Thư đang cẩn thận chỉnh lại từng sợi tơ cho mẻ lụa sắp "ra lò". Ảnh: HH

Với người dân Vạn Phúc, âm thanh lách cách của khung dệt không đơn thuần là tiếng nghề, đó là "tiếng của ấm no". Tiếng thoi càng dày, càng dồn dập, nghĩa là khách càng đông và cái Tết năm ấy càng to, càng sung túc.

Thế nhưng, bức tranh Vạn Phúc hôm nay không chỉ có màu trầm mặc của quá khứ. Ngay bên cạnh khung cửi gỗ in dấu thời gian, chiếc máy ảnh hiện đại đang sáng rực màn hình trên giá đỡ. Cô cháu gái đương tuổi xuân thì đang say sưa quay hình, chụp ảnh để giới thiệu quy trình dệt cho khán giả gần xa qua những ứng dụng trực tuyến.

Một bên là quá khứ vàng son với kỹ thuật tinh xảo thủ công, một bên là công nghệ hiện đại kết nối vạn vật. Ngỡ rằng hai hình ảnh ấy sẽ đối chọi, lạc điệu, nhưng không, chúng hòa quyện vào nhau, tạo nên một bức tranh Vạn Phúc đương đại vừa thâm trầm, vừa sống động. Ông bà ngồi dệt, con cháu livestream. Đó chính là sự giao thoa kỳ diệu của một "di sản sống" đang chuyển mình mạnh mẽ trong cơn "gió Xuân" của chuyển đổi số.

Anh Hiếu, chủ một cơ sở kinh doanh lụa có tiếng tại trung tâm làng Vạn Phúc. Ảnh: HH

Những ngày giáp Tết Bính Ngọ, không khí mua sắm tại Vạn Phúc nhộn nhịp hơn hẳn ngày thường. Nhưng sự nhộn nhịp ấy không chỉ nằm ở lượng khách đổ về các gian hàng dọc phố lụa, mà còn sôi động trên những "gian hàng ảo".

Anh Hiếu, chủ một cơ sở kinh doanh lụa có tiếng tại trung tâm làng, vừa thoăn thoắt đóng gói những hộp quà Tết vừa chia sẻ: "Trước đây, cứ Tết đến là chúng tôi chỉ trông chờ vào khách du lịch hoặc các mối buôn quen. Nhưng từ khi thực hiện chuyển đổi số, mọi thứ đã thay đổi. Đơn hàng bây giờ “bay” về từ khắp nơi: Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, thậm chí cả khách Việt kiều đặt áo dài ăn Tết".

Thực hiện đề án của thành phố Hà Nội về phát triển làng nghề gắn với du lịch thông minh, Vạn Phúc đã trở thành một trong những điểm sáng tiên phong. Không còn cảnh khách phải mang theo tiền mặt, 100% các hộ kinh doanh tại đây đã áp dụng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt. Những mã QR code tĩnh và động xuất hiện khiêm nhường nhưng đầy quyền năng trên từng quầy hàng.

Du khách đến làng lụa Vạn Phúc không phải mang theo tiền mặt, 100% các hộ kinh doanh tại đây đã áp dụng hình thức thanh toán không tiền mặt. Ảnh: HH

Điều thú vị nhất là sự thay đổi trong tư duy của người làm nghề. Những người thợ dệt vốn cả đời chỉ quen với khung cửi, nay đã bắt đầu làm quen với thuật ngữ "livestream", "thương mại điện tử", "chốt đơn". Các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok hay các sàn thương mại điện tử không còn xa lạ.

Lụa Vạn Phúc giờ đây không chỉ nằm im trong tủ kính chờ người đến ngắm, mà đã chủ động tìm đến người yêu cái đẹp thông qua những video clip triệu view, những bộ ảnh lung linh được lan truyền trên mạng.

Chính nhờ "lên mây", lụa Vạn Phúc đã vượt khỏi không gian chật hẹp của cổng làng để đến với bạn bè năm châu. Doanh thu từ kênh online của nhiều hộ gia đình trong dịp Tết này đã chiếm tới 40 - 50%, một con số mà vài năm trước đây là điều không tưởng.

"Căn cước" 4.0 cho làng lụa Vạn Phúc

Nhưng giữa cơn bão thị trường vàng thau lẫn lộn, câu chuyện khiến những người yêu lụa Hà Đông trăn trở nhất vẫn là vấn nạn hàng giả, hàng nhái. Làm sao để giữ trọn tiếng thơm "Lụa Hà Đông"? Làm sao để tiếng thoi đưa chạm đến niềm tin của thế giới qua không gian số?

Ông Nguyễn Văn Hùng - Chủ tịch Hội Làng nghề Vạn Phúc bên sản phẩm của làng nghề. Ảnh: HH

Mang trăn trở ấy, tôi gặp ông Nguyễn Văn Hùng - Chủ tịch Hội Làng nghề Vạn Phúc, người đã gắn bó trọn vẹn 71 năm cuộc đời với bãi bể nương dâu. Ông Hùng bồi hồi nhớ lại tuổi thơ lớn lên bên khung cửi, cái nghề đã "vận vào người và ngấm vào máu thịt, hơi thở".

Khi được hỏi về công nghệ, người thợ già thẳng thắn thừa nhận, thế hệ ông ban đầu thấy khó, thấy chậm vì chỉ quen với guồng tơ, máy dệt. Nhưng nói về tương lai, giọng ông kiên định lạ thường. Ông khẳng định, chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là con đường bắt buộc để Vạn Phúc tồn tại và phát triển.

"Lụa thật thì công khai thôi, có gì đâu mà ngại," ông Hùng khẳng định đầy khí khái khi nói về vấn đề truy xuất nguồn gốc. Theo ông, nguồn tơ nhập từ Bảo Lộc có xuất xứ rõ ràng, quy trình dệt giám sát chặt chẽ, nên việc dán mã QR lên từng tấm lụa là lời khẳng định đanh thép nhất về chất lượng.

Làng lụa Vạn Phúc có tuổi đời hơn 1.000 năm. Ảnh: HH

"Công nghệ giúp chúng tôi kể câu chuyện thật của mình. Khách hàng cầm tấm lụa trên tay, quét mã thấy hình ảnh xưởng dệt, thấy người thợ đang miệt mài lao động, họ sẽ tin và trân trọng hơn công sức của người thợ".

Không chỉ dừng lại ở tem nhãn, ông Hùng nghĩ tới viễn cảnh về một Vạn Phúc thông minh hơn trong giai đoạn 2025 - 2030. Đó là khi du khách đến làng, chỉ cần quét mã QR là có thể nghe thuyết minh tự động về lịch sử ngàn năm của làng nghề, thay vì chỉ đọc những dòng chữ khô khan.

"Sắp tới, phường Hà Đông sẽ đầu tư mạnh mẽ cho hạ tầng và chuyển đổi số. Chúng tôi sẽ có những lớp đào tạo, không chỉ dạy cách dệt, mà dạy cả cách đưa lụa lên không gian mạng. Lớp già như tôi có thể chậm, nhưng sẽ là điểm tựa để lớp trẻ bay xa".

Du khách nước ngoài thích thú thăm xưởng dệt có tiếng ở làng lụa Vạn Phúc. Ảnh: HH

Lời chia sẻ của ông Hùng chính là niềm tin quý giá hơn bất cứ thứ gì trong bối cảnh thị trường vàng thau lẫn lộn. Nó là nền tảng để Vạn Phúc bước vào năm mới với tâm thế ngẩng cao đầu, tự hào về di sản của cha ông.

Rời Vạn Phúc khi những tia nắng của mùa Đông len lỏi qua những kẽ lá, xuyên qua những dải lụa phơi bay phấp phới bên đường, lòng tôi dấy lên một niềm tin mãnh liệt.

Làng lụa Vạn Phúc rực rỡ cờ hoa. Ảnh: HH

Chuyển đổi số ở Vạn Phúc giờ đây không phải là phong trào bề nổi, mà là một cuộc cách mạng tư duy thực sự, len lỏi vào từng nếp nhà, từng khung cửi. Nó giúp người thợ dệt không còn đơn độc, giúp tiếng thoi không còn lẻ loi giữa dòng đời hối hả. Người thợ Vạn Phúc nay đã biết dùng công nghệ để tôn vinh quá khứ, dùng "đám mây số" để chuyên chở những giấc mơ nghìn đời bay cao, bay xa.

Năm Bính Ngọ 2026 đã đến. Hình ảnh con tuấn mã sải bước đường xa cũng giống như dáng hình của Vạn Phúc hôm nay: Chân đạp đất để giữ vững giá trị truyền thống, đầu ngẩng cao hướng về phía trước để đón nhận công nghệ mới…