Công an tiếp nhận khiếu nại của người dân. Ảnh: bocongan.gov.vn

Thực tiễn tại công an các địa phương đã chứng minh, đối thoại trực tiếp chính là “vùng đệm” an toàn để hóa giải bức xúc, đưa pháp luật vào cuộc sống một cách thấu tình, đạt lý.

Chuyển hóa tư duy từ “đối đầu” sang “đối thoại”

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021) đã dành riêng Chương XXXIII quy định cụ thể về KN, tố cáo trong tố tụng hình sự, tạo nên hành lang pháp lý chặt chẽ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Tuy nhiên, do đặc thù của tố tụng hình sự tác động trực tiếp đến sinh mệnh chính trị và tự do thân thể, các quyết định tố tụng thường vấp phải phản ứng tâm lý rất mạnh từ những người liên quan.

Nếu cơ quan điều tra chỉ dừng lại ở việc thụ lý và trả lời bằng văn bản khô cứng, khoảng cách giữa người thực thi pháp luật và người dân sẽ ngày càng nới rộng. Mặc dù pháp luật tố tụng hình sự không quy định đối thoại là thủ tục bắt buộc trong mọi trường hợp như KN hành chính, nhưng đây được xem là bước xác minh quan trọng để làm rõ nội dung KN.

Trong lĩnh vực này, đối thoại không đơn thuần là cuộc tranh luận pháp lý thắng - thua, mà là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghiệp vụ điều tra sắc bén và nghệ thuật dân vận khéo léo.

Khi một quyết định không khởi tố vụ án hình sự, một lệnh giữ người trong trường hợp khẩn cấp hay việc thu giữ tài sản bị KN, tâm lý người dân thường mang nặng sự nghi ngờ về tính khách quan của cơ quan điều tra.

Chính lúc này, cuộc đối thoại đóng vai trò như một “vùng đệm” tâm lý cần thiết. Tại đó, điều tra viên hoặc thủ trưởng cơ quan điều tra không chỉ xuất hiện với tư cách người có thẩm quyền giải quyết, mà còn là người lắng nghe và giải thích thấu đáo.

Việc chuyển trạng thái từ “đối đầu” qua đơn thư sang “đối thoại” trực diện giúp thu hẹp khoảng cách, xóa bỏ những ngộ nhận về pháp luật. Sự minh bạch trong khuôn khổ cho phép của bí mật điều tra tại các buổi đối thoại chính là “liều thuốc” hữu hiệu nhất để giải tỏa những ẩn ức mà văn bản hành chính không thể chuyển tải hết.

“Thu phục nhân tâm” bằng sự minh bạch

Kinh nghiệm thực tiễn từ công an các địa phương cho thấy, đối thoại là “chìa khóa vạn năng” để gỡ các nút thắt tâm lý. Thực tế, nhiều đơn thư KN gay gắt không xuất phát từ việc cơ quan điều tra làm sai, mà do người dân chưa hiểu đúng quy định pháp luật hoặc thiếu thông tin về quá trình giải quyết.

Điển hình trong các vụ tai nạn giao thông hoặc cố ý gây thương tích, khi cơ quan điều tra ra quyết định không khởi tố vụ án, phía bị hại thường bức xúc vì cho rằng có sự bao che.

Thay vì né tránh, nhiều đơn vị công an địa phương đã chủ động mời người KN, luật sư và đại diện viện kiểm sát cùng cấp tham gia đối thoại. Tại đây, việc công khai các chứng cứ khoa học như sơ đồ hiện trường, kết quả giám định, trích xuất camera (trong phạm vi cho phép của bí mật điều tra) đã có tác dụng thuyết phục mạnh mẽ. Khi người dân “mắt thấy, tai nghe”, sự nghi ngờ sẽ tự động được giải tỏa.

Một kinh nghiệm quý báu khác là kỹ năng phân loại và nắm bắt tâm lý người KN. Với người dân hạn chế về kiến thức pháp luật, cán bộ đối thoại cần sự kiên nhẫn, sử dụng ngôn ngữ bình dân, dễ hiểu, tránh lạm dụng thuật ngữ chuyên môn gây tâm lý hoang mang.

Ngược lại, với những đối tượng cố tình lợi dụng quyền KN để gây rối hoặc gây sức ép, cuộc đối thoại trở thành biện pháp răn đe, làm rõ các chế tài xử lý đối với hành vi vu khống, sai sự thật.

Thực tiễn cũng chỉ ra rằng, thái độ của người chủ trì cũng là yếu tố quyết định thành bại của buổi đối thoại. Một lãnh đạo cơ quan điều tra biết lắng nghe, chia sẻ với nỗi đau của người dân nhưng vẫn giữ vững nguyên tắc pháp lý sẽ dễ dàng tìm được tiếng nói chung. Khi người dân cảm thấy được tôn trọng, được lắng nghe thấu đáo, tâm lý đối đầu sẽ giảm bớt, nhường chỗ cho sự hợp tác.

Không chỉ là công cụ giải quyết mâu thuẫn, đối thoại còn là tấm gương phản chiếu chính xác năng lực và đạo đức công vụ. Thông qua các phản ánh trực diện, lãnh đạo đơn vị có thể nhận diện những thiếu sót trong quy trình tố tụng, những biểu hiện lơ là hay thái độ ứng xử chưa chuẩn mực của cán bộ cấp dưới. Từ đó, kịp thời có biện pháp chấn chỉnh, ngăn chặn những sai phạm nhỏ tích tụ thành sai phạm lớn.

Thực tế cho thấy, để nâng cao hiệu quả công tác này, yêu cầu đặt ra đối với cán bộ được phân công giải quyết KN là rất cao. Họ không chỉ cần nghiệp vụ sắc bén, am hiểu tường tận hồ sơ mà còn phải có bản lĩnh chính trị và kỹ năng tâm lý để “nghe dân nói, nói dân hiểu”...

Giải quyết KN trong tố tụng hình sự chưa bao giờ là việc dễ dàng. Nhưng khi hoạt động đối thoại được thực hiện một cách thực chất, trách nhiệm và nhân văn, nó sẽ trở thành "vùng đệm" an toàn ngăn chặn khiếu kiện vượt cấp.

Mỗi cái bắt tay đồng thuận sau buổi đối thoại không chỉ khép lại một hồ sơ KN, mà còn mở ra và củng cố niềm tin vững chắc của người dân vào sự công minh của pháp luật, khẳng định bản chất của Công an Nhân dân là từ Nhân dân mà ra, vì Nhân dân mà phục vụ.