Với các tội “Sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm”, “Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”, “Đưa hối lộ”, “Nhận hối lộ” và “Cố ý làm lộ bí mật công tác”, Hội đồng xét xử (HĐXX) đã tuyên phạt các mức án nghiêm khắc đối với 14 bị cáo trong vụ án xảy ra tại Công ty CP Dược phẩm liên doanh MediPhar và các đơn vị liên quan.

Chỉ rõ nhiều bất cập trong công tác quản lý

Không chỉ xem xét trách nhiệm hình sự của các bị cáo, thông qua quá trình xét xử, HĐXX nhận định vụ án cho thấy nhiều hạn chế trong công tác quản lý Nhà nước đối với lĩnh vực thực phẩm chức năng, kế toán, thuế và cán bộ, tạo điều kiện để các hành vi vi phạm diễn ra trong thời gian dài.

Theo HĐXX, bất cập đầu tiên nằm ở công tác quản lý đối với thực phẩm chức năng. Việc cấp phép, tiền kiểm, hậu kiểm đối với các nhà máy sản xuất đạt tiêu chuẩn GMP và hoạt động kiểm tra chất lượng sản phẩm chưa được thực hiện thường xuyên, chặt chẽ. Điều này tạo điều kiện để doanh nghiệp đối phó khi bị kiểm tra, làm giảm hiệu quả quản lý.

Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng còn thiếu đồng bộ. Cơ quan quản lý địa phương, lực lượng quản lý thị trường, ngành Công Thương, ngành Y tế, cơ quan Công an và cơ quan Thuế chưa có cơ chế phối hợp kiểm tra, giám sát hiệu quả đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng từ khâu cấp phép, kiểm tra chất lượng sản phẩm đến lưu thông hàng hóa.

HĐXX cũng chỉ ra những bất cập trong cơ chế kiểm soát kế toán, tài chính doanh nghiệp. Thực tế cho thấy nhiều vi phạm về kế toán, thuế chỉ được phát hiện khi cơ quan điều tra làm rõ các hành vi phạm tội khác.

Đối với hoạt động xuất nhập khẩu, HĐXX nhận định chính sách quản lý đối với một số nguyên liệu sản xuất hiện còn phân tán ở nhiều văn bản và thuộc thẩm quyền quản lý của nhiều cơ quan khác nhau. Trong khi đó, việc quản lý lại phụ thuộc vào mục đích sử dụng do doanh nghiệp tự khai báo, dẫn đến nguy cơ bị lợi dụng để né tránh các quy định kiểm soát, đồng thời gây khó khăn cho cơ quan Hải quan trong quá trình thông quan.

Trao đổi với phóng viên Báo Thanh tra, luật sư Nguyễn Doãn Hùng, Giám đốc điều hành Công ty Luật TNHH HTC Việt Nam, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho biết, qua theo dõi vụ án, ông cho rằng điểm đáng chú ý nhất không phải là số năm tù mà các bị cáo phải nhận. Điều ông quan tâm hơn là qua hoạt động xét xử, HĐXX đã nhận diện và thẳng thắn chỉ ra những bất cập, khoảng trống trong công tác quản lý Nhà nước.

Theo luật sư Nguyễn Doãn Hùng, một bản án hình sự trước hết phải đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và bảo đảm tính nghiêm minh. Nhưng xét xử còn có một chức năng nữa, đó là phòng ngừa xã hội. Khi một vụ án cho thấy hành vi vi phạm kéo dài nhiều năm mà không bị phát hiện, thì nguyên nhân không thể chỉ là ý thức chủ quan của người vi phạm. Phải nhìn thêm vào cơ chế kiểm tra, giám sát, vào sự phối hợp giữa các cơ quan và vào những kẽ hở trong quản lý.

“Tôi cho rằng, xử nghiêm người vi phạm là giải quyết hậu quả của một vụ án. Còn bịt được những kẽ hở đã tạo cơ hội cho vi phạm phát sinh mới là giải pháp phòng ngừa bền vững”, luật sư Nguyễn Doãn Hùng nhấn mạnh.

Hoàn thiện cơ chế phối hợp, nâng cao hiệu lực quản lý

Từ những tồn tại được chỉ ra, HĐXX đã kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền nghiên cứu hoàn thiện pháp luật về quản lý thực phẩm chức năng theo hướng siết chặt việc quản lý chất lượng, sản xuất và phân phối, tiệm cận cơ chế quản lý đang áp dụng đối với thuốc chữa bệnh.

Đáng chú ý, HĐXX đề nghị xây dựng quy trình và quy chuẩn thống nhất về kiểm định, kiểm soát chất lượng sản phẩm; hoàn thiện tiêu chuẩn đối với trang thiết bị kiểm nghiệm và đội ngũ kiểm định viên; công khai kết quả kiểm nghiệm. Đặc biệt, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về các đơn vị kiểm nghiệm được cấp phép, gắn với hoạt động thanh tra, kiểm tra định kỳ và đột xuất.

Đối với chính sách xuất nhập khẩu, HĐXX kiến nghị rà soát, thống nhất các quy định quản lý nhằm hạn chế tình trạng một loại hàng hóa chịu sự điều chỉnh của nhiều cơ quan với các thủ tục khác nhau, qua đó khắc phục những kẽ hở có thể bị doanh nghiệp lợi dụng.

HĐXX đồng thời đề nghị các cơ quan quản lý Nhà nước tăng cường giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng; nâng cao hiệu quả quản lý thuế đối với doanh nghiệp; đẩy mạnh phối hợp giữa các cơ quan chức năng để kịp thời phát hiện, ngăn chặn các thủ đoạn gian lận về kế toán, thuế.

Đối với công tác quản lý cán bộ, HĐXX nhấn mạnh yêu cầu siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong thực thi công vụ, ngăn chặn tình trạng dùng tiền hoặc lợi ích vật chất để tác động, làm sai lệch hoạt động công vụ, tiếp tay cho các hành vi vi phạm pháp luật có tổ chức.

Ngoài ra, HĐXX đề nghị Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát tiếp tục tăng cường đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi phạm tội trong lĩnh vực an toàn thực phẩm; phát hiện sớm các vi phạm để ngăn chặn hậu quả; đồng thời nghiên cứu bổ sung quy định xử lý nghiêm các sai phạm trong hoạt động kiểm nghiệm.

Phải chuyển mạnh sang quản lý dựa trên dữ liệu, truy xuất và đánh giá rủi ro

Luật sư Nguyễn Doãn Hùng đánh giá, các kiến nghị của HĐXX khá toàn diện, từ siết quản lý chất lượng thực phẩm chức năng theo hướng tiệm cận thuốc chữa bệnh, thống nhất quy trình và quy chuẩn kiểm nghiệm, nâng chuẩn thiết bị và kiểm định viên, công khai kết quả kiểm nghiệm, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đơn vị kiểm nghiệm, cho đến rà soát quản lý xuất nhập khẩu, tăng phối hợp liên ngành, quản lý thuế và kỷ luật công vụ. Trong đó, ông tâm đắc nhất với nhóm kiến nghị về hậu kiểm và minh bạch.

Đối với cơ sở dữ liệu quốc gia về các đơn vị kiểm nghiệm được cấp phép, luật sư Nguyễn Doãn Hùng cho rằng, cần truy xuất được phạm vi được phép kiểm nghiệm, năng lực chuyên môn, lịch sử hoạt động và cả kết quả thanh tra, kiểm tra. Dữ liệu liên thông thì cơ quan quản lý mới phát hiện được dấu hiệu bất thường, còn người dân và doanh nghiệp cũng có công cụ để tự kiểm chứng.

Đồng thời, quy trình, quy chuẩn thống nhất về kiểm định và công khai kết quả kiểm nghiệm. Kiểm nghiệm chính là một “cửa kiểm soát” cuối cùng trước khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng. Một khi cửa đó bị vô hiệu hóa hoặc có thể tác động được, hậu quả xã hội là rất lớn.

“Điều tôi muốn nhấn mạnh, là hậu kiểm. Không thể coi việc doanh nghiệp đã có giấy chứng nhận, đã đạt GMP hay sản phẩm đã hoàn tất thủ tục là xong trách nhiệm quản lý. Sản xuất diễn ra liên tục và hoàn toàn có thể thay đổi ngay sau ngày đoàn kiểm tra rời đi. Hậu kiểm phải thường xuyên, có trọng tâm trọng điểm và nhất định phải có kiểm tra đột xuất, để hạn chế tình trạng doanh nghiệp chuẩn bị sẵn kịch bản đối phó”, luật sư Nguyễn Doãn Hùng nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng việc rà soát quản lý nguyên liệu xuất nhập khẩu cần chặt chẽ hơn. Đây là điểm cần rà soát kỹ, bởi nếu không rõ trách nhiệm thì sẽ rơi vào tình trạng nhiều cơ quan cùng quản lý nhưng khi xảy ra vi phạm thì lại xuất hiện khoảng trống trách nhiệm.

Cuối cùng ông nhấn mạnh việc phối hợp liên ngành và kỷ luật công vụ. Quản lý thực phẩm chức năng không phải việc riêng của ngành Y tế, mà liên quan đến quản lý thị trường, hải quan, thuế, công an và chính quyền địa phương. Nếu dữ liệu không được chia sẻ, mỗi cơ quan chỉ nắm một công đoạn, thì khoảng trống giữa các công đoạn chính là nơi đối tượng vi phạm nhắm vào.

Về dài hạn, luật sư Nguyễn Doãn Hùng cho rằng phải chuyển mạnh từ cách quản lý chủ yếu dựa vào hồ sơ do doanh nghiệp cung cấp sang quản lý dựa trên dữ liệu, truy xuất và đánh giá rủi ro. Doanh nghiệp, sản phẩm, cơ sở kiểm nghiệm hay giao dịch có dấu hiệu bất thường phải được hệ thống tự nhận diện và đưa vào diện hậu kiểm trọng điểm, thay vì chờ đến khi có đơn thư hoặc có vụ án.